Leonotis ocymifolia, yeroo baay’ee Wild Dagga ykn Klip Dagga jedhamuun kan beekamu yoo ta’u, biqiltuu qoricha dinqisiisaa ta’ee fi jaarraa hedduuf qabiyyee wal’aansaa qabuun kunuunfamaa turedha. Biqiltuun baala qabu kun daraaraa burtukaana ykn diimaa tuuboo fakkaatu kan nama dinqu qabu yoo ta’u, dhalataa Afrikaa Kibbaa yoo ta’u, faayidaa fayyaa hedduu qabaachuu isaatiin gara qoricha aadaa keessatti karaa argateera.
Leonotis ocymifolia akkaataa idileetti olka’iinsa meetira 1 hanga 2tti guddachuun caasaa jabaa fi ka’aa ta’e uuma. Amalli guddina isaa yeroo baay’ee bosonaafi walitti qabama yoo ta’u, hundee dachaa bu’uura irraa kan ka’u dha. Hiddi kun boca kofa afur ykn iskuweerii kan qabu yoo ta’u, amala biqiltoota maatii mint keessatti yeroo baay’ee mul’ata.
Baaloonni Leonotis ocymifolia haala faallaa ta’een hundee isaanii irratti qindaa’aniiru. Boca eeboo yookiin oovaatii kan qaban yoo ta’u, qarri isaanii serrated waan ta’eef bifa adda ta’e kan isaaniif kennudha. Baaloonni isaanii halluu magariisa kan qabaniifi gubbaa isaanii irratti xiqqoo qalla’aa kan qabani dha.
Wantoota Leonotis ocymifolia baay’ee nama hawwatan keessaa tokko daraaraa isaa kan ija namaa hawwatudha. Daraaroonni tuuboo ta’an kutaalee gubbaa hundee isaanii irratti cirracha ykn tuuta hedduu ta’een kan qindaa’an yoo ta’u, agarsiisa ijaan nama dinqisiisu uumu.
Daraaroonni isaanii akkaataa adda addaatiin burtukaana yoo ta’an, garaagarummaa golgaa, burtukaana ifaa irraa kaasee hanga diimaa-burtukaanaatti kan mul’atu ta’us. Daraaroonni ifa ta’an kun uumama isaanii neektariin badhaadhe irraa kan ka’e poolineetota, keessumaa simbirrootaa fi ilbiisotaaf akka ibsaa ta’anii tajaajilu.
Biqiltuun kun erga daraaree booda kaapsulaa firii xixiqqoo muuzaa fakkaatanii fi sanyii of keessaa qaban ni oomisha. Kaapsulaaleen kunniin biqiltoota maatii Laamiaceae keessatti yeroo baay’ee kan argaman loobii kaaliksii itti fufiinsa qabuun kan marfamaniidha. Kaapsulaan akkuma bilchaachaa deemuun gargar bahuun sanyiiwwan akka faca’uuf gadhiisu.
Sirni hidda Leonotis ocymifolia hundee fibrous kan of keessaa qabu yoo ta’u kunis biqiltuu biyyee keessatti haala gaariin akka hidhamuuf gargaara. Hundeen kunniin xuuxamuu soorataa fi tasgabbii waliigalaa keessatti gahee murteessaa qabu.
Leonotis ocymifolia dhalataa Kibba Afrikaa yoo ta’u, lafa margaa, saavaanaa fi qarqara daandii dabalatee bakka jireenyaa adda addaa keessatti guddachuu danda’a. Gosoota biyyee adda addaa wajjin haala gaariin kan walsimu yoo ta’u, yeroo baay’ee naannoo bishaan gaarii fi ifa aduu baay’ee qabutti guddachaa kan jirudha.
Guutummaa naannoo dhaloota isaa keessatti, Leonotis ocymifolia hiika aadaa fi qoricha qaba. Hawaasni dhalootaan jiraatan yeroo dheeraaf kutaalee biqiltuu kanaa, baala fi daraaraa dabalatee, qabiyyee wal’aansaa qabaachuu danda’aniif itti fayyadamaa turaniiru. Fayyadamni aadaa biqiltoonni kun dhukkubbii salphisuu, fayyaa sirna hargansuu deeggaruun, boqonnaa akka argatan gochuudha.
Dabalata Dubbisaa: 15 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Apple-of-Peru (Nicandra Physalodes) .
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Leonotis ocymifolia (Wild Dagga) .
1. Dhukkubbii Hir’isuu: Leonotis ocymifolia amaloota dhukkubbii namatti hir’isan uumamaa dhukkubbii salphisuuf gargaaruu danda’u kan qabu yoo ta’u, haalawwan akka mataa dhukkubbii, dhukkubbii maashaalee fi dhukkubbii lafeef qoricha gatii guddaa qabu taasiseera.
2. Bu’aa Farra Inflammatory: 1.1. Biqiltuun kun kompaawundoota bu’aa farra inflammatory agarsiisan kan of keessaa qabu yoo ta’u, inflammation kutaalee qaamaa adda addaa hir’isuuf faayidaa qaba.
3. Deeggarsa Hafuura Baafannaa: . Fayyadamni aadaa dhimma sirna hargansuu salphisuuf Leonotis ocymifolia fayyadamuu dabalata. Amalli isaas dafqa qulqulleessuu fi hafuura baafachuu fooyyessuuf gargaaruu danda’a.
4. Yaaddoo fi Dhiphina Hir’isuu: Biqiltuun kun qabiyyee tasgabbeessuu kan qabu yoo ta’u, yaaddoo fi dhiphina hir’isuuf gargaaruu danda’a, boqonnaa fi fayyaa waliigalaa guddisa.
5. Gargaarsa bullaa’insa nyaataa: Leonotis ocymifolia bullaa’insa nyaataa deeggaru fi rakkoo bullaa’insa nyaataa tasgabbeessuuf kan itti fayyadame yoo ta’u, dhimmoota akka bullaa’insa nyaataa fi dhiita’uuf faayidaa qaba.
6. Antioxidant Boost: 1.1. Biqilticha keessatti antioksidaantoonni jiraachuun isaanii dhiibbaa oksijiinii qolachuuf gargaara, akkasumas seelonni miidhaa free radicals irraan gahu irraa eeguuf gargaara.
7. Deeggarsa Sirna Ittisa qaamaa: Biqiltuun kun dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu qaamaa kan guddisu yoo ta’u, kunis qaamni infekshinii fi dhukkuba irraa akka ittisu gargaaruu danda’a jedhamee amanama.
8. Madaa Fayyisu: 1.1. Gochoonni aadaa madaa fayyisuuf Leonotis ocymifolia fayyadamuu dabalata. Amalli farra maaykiroobiyaanii isaa infekshinii ittisuu fi adeemsa fayyina saffisiisuuf gargaara.
9. Amaloota Farra Ispaasmoodii: 1.1. Biqiltoonni kun bu’aan farra ispasmodikii maashaalee boqochiisuuf gargaaruu fi dhiita’uu fi dhiita’uu irraa boqonnaa kennuu danda’a.
10. Miira Fooyyessuu: Leonotis ocymifolia miira namaa guddisu qabaachuun isaa kan beekamu yoo ta’u, miira fayyaa fi ifa sammuu fooyyessuuf gumaacha qaba.
Akkasumas Dubbisaa: Chaartii Sirna Sadarkaa Nyaataa Kaabaajii
Mala Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Leonotis ocymifolia (Wild Dagga) Argamu Galmeessuuf .
1. Infuushinii Baala mukaa: Baala, daraaraa, ykn hidda Leonotis ocymifolia goge bishaan ho’aa keessatti liqimsuun infusion baala mukaa tasgabbeessuu qopheessi. Bishaan bilcheessitee kooppii tokkotti naquudhaan. Baala, daraaraa ykn hidda Leonotis ocymifolia goge kanastaa tokko gara kooppii sanaatti dabali. Kooppii sana haguuggii gara daqiiqaa 10-15f baala mukaa akka cirratu taasisi. Infuushinii sana calaliitii ho’aa itti gammadi. Yoo barbaaddan damma mi’eessuu ni dandeessu.
2. Tinctures: 1.1. Tinctures dhangala’aa walitti qabame kan kompaawundoota qoricha Leonotis ocymifolia argachuuf karaa mijataa ta’e kennudha. Baala, daraaraa ykn hidda Leonotis ocymifolia gogeen qamadii geejjibaa guuti. Meeshaa biqiltuu irratti alkoolii (kan akka vodkaa ykn biraandii) naquu, guutummaatti akka haguugame mirkaneessuu.
Jaarsii sana jabeessitee cufiitii gara torban 4-6f bakka qabbanaawaa fi dukkanaa’aa ta’etti kuusuu, darbee darbee raasaa. Yeroo liqimfamuu booda dhangala’aa sana gara qaruuraa cophaatti caccabsi. Fayyadamuuf, akka barbaachisummaa isaatti bishaan ykn dhangala’aa keessatti copha muraasa fudhachuu.
3. Hojiirra oolmaa yeroo: 1.1. Faayidaa alaatif, dibata ykn salve kan Leonotis ocymifolia extracts itti naqame uumuu dandeessu. Isaan kun madaa, madaa, ykn naannoo dhukkubbii irratti dibachuun fayyinaa fi miira namaa hin tolle hir’isuuf gargaara. Zayitii baattuu (kan akka zayita qamadii ykn zayita ejersaa) Leonotis ocymifolia goge waliin meeshaa biqiltuu zayitii keessa kaa’uudhaan torban hedduudhaaf akka taa’u gochuudhaan itti naquu.
Zayitii itti naqame sana calaluun akka bu’uuraa dibata ykn salve hojjechuuf itti fayyadamaa. Waxii beeyladaa balleessuun zayita itti naqame waliin walitti makuun walsimannaa furdaa uumuuf. Walnyaatinsi sun akka jabaatu meeshaalee xixiqqootti naquu. Dibata kana akka barbaachisummaa isaatti bakka dhibee kanaan qabametti dibachuu.
4. Hafuura baafachuu: . Danfaa infuushinii Leonotis ocymifolia irraa dhufu hafuura baafachuun sirna hargansuu irraa boqonnaa kennuu fi boqonnaa namaaf kennuu danda’a. Afuura baafachuu irraa fayyadamuuf, Leonotis ocymifolia ho’aa qopheessuu
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Leonotis ocymifolia Fayyadamuun Qabu
1. Alarjii: 1.1. Namoonni dhuunfaa tokko tokko kompaawundoota Leonotis ocymifolia keessa jiraniif miira qabaachuu waan danda’aniif alarjii isaan mudachuu danda’a. Deebiin kun akka gogaa namaa dhangala’uu, qufa’uu, diimaa ta’uu ykn dhiita’uutti mul’achuu danda’a. Yoo seenaa alarjii beekamaa qabaattan, qophii biqiltuu kana of keessaa qabu kamiyyuu fayyadamuu dura qorannoo paach gochuun gaariidha.
2. Rakkoo garaachaa: 1.1. Yeroo tokko tokko qophii Leonotis ocymifolia kan akka baala mukaa ykn tinctures fayyadamuun garaachaa salphaa ta’uu danda’a. Kunis mallattoolee akka garaa kaasaa, garaa kaasaa ykn bullaa’insa nyaataa jeequmsaa dabalatee ta’uu danda’a. Hamma xiqqaa irraa jalqabuu fi suuta suutaan doosiin isaa dabaluun balaa miira namaa hin tolle akkasii xiqqeessuuf gargaaruu danda’a.
3. Walqunnamtii Qorichoota Waliin: Yoo yeroo ammaa qoricha fudhachaa jirtan ta’e, Leonotis ocymifolia hojii idilee keessan keessatti hammachuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisuun barbaachisaa dha. Kompaawundootni biqiltuu kana keessa jiran tokko tokko qoricha waliin wal-nyaachuu danda’u, kunis bu’a qabeessummaa isaanii irratti dhiibbaa uumuu ykn miidhaa hin barbaachifne fiduu danda’a.
4. Ulfaa fi Harma hoosisuu: 1.1. Namoonni ulfaa fi harma hoosisan qoricha baala mukaa Leonotis ocymifolia dabalatee yeroo fayyadaman of eeggannoo gochuu qabu. Nageenya biqiltuu kanaa yeroo ulfaa fi harma hoosisuu irratti qorannoon daangeffame waan jiruuf yeroowwan kanatti itti fayyadamuu irraa fagaachuun balaa haadha fi daa’ima irratti dhufuu danda’u kamiyyuu ittisuuf gorfama.
5. Bu’aa Tasgabbeessuu: Amalli tasgabbeessuu Leonotis ocymifolias faayidaa qabaachuu kan danda’u ta’us, keessumaa yeroo baay’inaan fayyadaman hirriba ykn tasgabbeessuus fiduu danda’a. Erga biqiltuu kana fayyadamtee booda hirribni yoo sitti dhaga’ame hojiiwwan dammaqiinsa barbaadan kan akka konkolaachisuun ykn maashinii ulfaataa hojjechuu irraa fagaadhu.
6. Walqunnamtii Haalota Yaalaa Waliin: Yoo haalawwan fayyaa bu’uuraa, kan akka rakkoo kalee ykn tiruu qabaattan, Leonotis ocymifolia fayyadamuu keessan dura ogeessa fayyaa mariisisuun barbaachisaa dha. Kompaawundootni murtaa’oon biqiltuu sana keessa jiran haalawwan kana irratti dhiibbaa uumuu danda’u.
7. Itti Fayyadama Yeroo Dheeraa: 1.1. Daataan nageenya yeroo dheeraa Leonotis ocymifolia irratti argamu daangeffamaadha. Yeroo dheeraa fi garmalee fayyadamuun miidhaa hin eegamne fiduu danda’a. Biqilticha madaalawaa fi qajeelfama ogeessa eegumsa fayyaa jalatti fayyadamuun gaariidha.
Gatii Soorataa Leonotis ocymifolia
1. Flavonoids: 1.1. Leonotis ocymifolia flavonoids kan akka apigenin fi luteolin derivatives kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis amaloota antioxidant kan kennan yoo ta’u, free radicals neutralize gochuu fi inflammation hir’isuuf gargaaru.
2. Asiidota Feenoolik: 1.1. Kompaawundootni akka rosmarinic, chlorogenic, fi caffeic acids kan jiran yoo ta’u, faayidaa antioxidant fi anti-inflammatory kan fayyaa seelii deeggaru fi balaa dhukkuba yeroo dheeraa hir’isuu danda’u dhiyeessu.
3. Diterpenoids: 1.1. Labdane diterpenoids, leonotin fi nepetaefolin dabalatee, bu’aa farra kaansarii fi farra maaykiroobiyaanii ta’uu danda’uuf gumaacha, itti fayyadama aadaa infekshinii fi kaansarii deeggaru.
4. Asiidota Orgaanikii: 1.1. Asiidonni saayitirikii fi maalik, kutaalee qilleensa irraa adda baafaman, adeemsa meetaabolii keessatti kan gargaaran yoo ta’u, dandeettii farra oksijiinii biqiltuu kanaaf gumaachu.
5. Zayitoota Barbaachisoo: 1.1. Zayitoonni barbaachisoo biqiltuu kanaa β-caryophyllene fi germacrene Dn kan badhaadhan yoo ta’u, keessumaa baakteeriyaa akka Staphylococcus aureus irratti amaloota farra maaykiroobiyaanii agarsiisu.
6. Taaniin: 1.1. Kompaawundootni poliifeenooliik kun bu’aa astringent fi antioxidant kan kennan yoo ta’u, madaa fayyisuu fi fayyaa bullaa’insa nyaataa gargaaruu danda’u.
7. Alkaaloyidii: 1.1. Alkaloids hamma xiqqaa ta’een kan argaman yoo ta’u, summii ta’uu danda’u irraa kan ka’e of eeggannoodhaan fayyadamuu kan barbaadan ta’us, bu’aa dhukkubbii fi farra inflammatory biqiltuu kanaaf gumaachuu danda’u.
8. Saapooniinii: 1.1. Kompaawundootni kun hojii ittisa qaamaa deggeruu fi bu’aa farra maaykiroobiyaanii qabaachuu danda’u, kunis biqiltuun kun infekshiniif aadaa akka itti fayyadamuuf gumaacha.
9. Terpeenoota: 1.1. Monoterpenes akka limonene fi (Z)-β-ocimene zayita barbaachisaa keessatti argaman sochii farra maaykiroobiyaanii fi farra inflammatory kan deeggaran yoo ta’u, fayyaa sirna hargansuu gargaaru.
10. Gilaayikoosaayidii: 1.1. Fiinooliik fi flaavonoid gilaayikoosaayidoonni piroofaayilii antioksidaantii biqiltuu kanaa kan guddisan yoo ta’u, kunis dhiibbaa oksijiinii fi inflammation ittisuu keessatti gahee inni qabu ni deeggara.
Ragaa Saayinsii fi Qo’annoo Haala Leonotis ocymifolia irratti
1. Qaama saalaa dhiiraa (Vagionas). fi kkf. (2007): 1.1. Qorannoon kun zayita barbaachisaa Leonotis ocymifolia xiinxalee, sochii farra maaykiroobiyaanii guddaa Staphylococcus aureus fi Staphylococcus epidermidis irratti argate, kompaawundoota gurguddoo akka β-caryophyllene fi germacrene D waliin, itti fayyadama isaa infekshinii gogaa deeggaru (Vagionas, C., Graikou, K., Chinou, IB, fi kkf., 2007) irratti kan ibsame).
2. Eguale jedhamuun beekama fi kkf. (2011): 1.1. Qorannoo Eguale fi kkf. bishaanii fi haayidiroo-alkooliin kutaalee qilleensaa Leonotis ocymifolia hanqaaquu fi larvae Haemonchus contortus irratti sochii anthelmintic agarsiisuu isaanii agarsiisaniiru, kunis itti fayyadama aadaa isaa akka ascaricide mirkaneesse (Eguale, T., Tadesse, D., & Giday, M., 2011).
3. 3.. Muftii fi kkf. (2023): 1.1. Qorannoon kun bu’aa nefrooprotective kutaalee Leonotis ocymifolia aerial parts extract hantuuta irratti miidhaa tiruu cisplatin-induced irratti qabu qoratee, creatinine, uric acid, fi mallattoolee inflammatory kan akka IL-6 hir’achuu agarsiise, kompaawundoota antioxidant isaa (Hussein, RA, Abdel-Rahman, RF, fi kkf., 2023 irratti kan argamu).
4. Etsassalaa fi kkf. (2020): Etsassala fi kkf. labdane diterpenoids Leonotis ocymifolia irraa adda baafame, kompaawundootni akka nepetaefolin seelii tiruu HEK293 keessatti fudhatama gilukoosii akka dabalu argachuun, itti fayyadama aadaa isaa bulchiinsa dhukkuba sukkaaraaf deeggaru (Etsassala, NGR, Badmus, JA, fi kkf., 2020).
5. Huseen fi kkf. (2025): 1.1. Qorannoon kun bis-spirolabdane haaraa, 13S-nepetaefolin, Leonotis ocymifolia irraa, seelota kaansarii harmaa sadii-negaatiivii (HCC70) irratti sochii saayitootoksiikii agarsiisu kan IC50 24.65 μM qabu adda baaseera, kunis fayyadama farra kaansarii ta’uu danda’u agarsiisa (Hussein, RA, fi kkf., 2025 irratti kan ibsame).
6. Oyem fi kkf. (2024): 1.1. Oyem fi kkf. firaakshinoonni n-butanol Leonotis ocymifolia Candida glabrata irratti sochii farra andidaal cimaa akka agarsiisan arganii jiru, bu’aan cidal 0.13 mg/mL, infekshinii gogaa fangasiidhaaf itti fayyadamuu isaa deeggara (Oyem, JC, fi kkf., 2024 irratti kan argamu).
Waa’ee Leonotis ocymifolia Gaaffiiwwan Yeroo Yeroon Gaafataman
1. Leonotis ocymifolia maaliif fayyadama?
Qoricha aadaa keessatti dhukkuba sukkaaraa, dhiibbaa dhiigaa, infekshinii gogaa, dhimma sirna hargansuu fi dhukkubbii yaaluuf kan gargaaru yoo ta’u, yeroo baayyee akka shaayii ykn baala fi daraaraa irraa baafamutti.
2. Leonotis ocymifolia fayyadamuun nageenya qabaa?
Akka aadaa isaatti kan itti fayyadamnu yoo ta’u, alkaloids doosiin isaa ol’aanaa ta’een summii ta’uu danda’u of keessaa qaba; keessumaa fayyadama keessoodhaaf osoo itti hin fayyadamin dura ogeessa fayyaa mariisisaa.
3. Leonotis ocymifolia dhukkuba sukkaaraaf akkamitti gargaara?
Qorannoon akka agarsiisutti diterpenoids isaa fudhatama glucose seelii keessatti fooyyessuu, itti fayyadama aadaa isaa sadarkaa sukkaara dhiigaa to’achuuf deeggara.
4. Leonotis ocymifolia infekshinii yaalu danda’aa?
Eeyyee, zayitoonni barbaachisoo fi baafaman isaa baakteeriyaa akka Staphylococcus aureus fi fangasii akka Candida glabrata irratti sochii farra maaykiroobiyaanii agarsiisu.
5. Kompaawundootni sochii qaban gurguddoon Leonotis ocymifolia keessatti argaman maali?
Kompaawundootni ijoo ta’an flavonoids, phenolic acids, diterpenoids (akka leonotin), fi zayita barbaachisaa (β-caryophyllene) kan dabalatu yoo ta’u, kunis bu’aa qoricha isaaf gumaacha.
6. Leonotis ocymifolia fi Leonotis leonurus tokkodhaa?
Lakki, maatii Lamiaceae keessatti gosoota adda ta’aniidha; Leonotis ocymifolia daraaraa gurguddaa, jajjaboo kan qabuu fi Klip Dagga jedhamuun kan beekamu yoo ta’u, itti fayyadama qorichaa wal fakkaatu garuu adda ta’e qaba.
7. Leonotis ocymifolia mana keessatti misoomsuun ni danda’amaa?
Eeyyee, biyyee aduu qabuu fi bishaan gaarii qabu keessatti kan dagaagu yoo ta’u, akka biqiltuu faayaatti guddachuu kan danda’u yoo ta’u, poolineeteroota akka beeyladaa fi hummingbirds hawwata.
8. Leonotis ocymifolia akkamitti qorichaaf qophaa’a?
Baaloonni fi daraaraan isaanii akkaataa idileetti shaayiif kan gogfamu, tamboo wajjin kan xuuxamu ykn alkoolii ykn bishaaniin kan baafamu yoo ta’u, dhukkuboota adda addaa yaaluuf kan ooludha.
Akkasumas Dubbisaa: 31 Humna Fayyisaa Baala Hadhaa (Vernonia Amygdalina) .