Curcuma zanthorrhiza, yeroo baayyee Temulawak ykn Javanese Turmeric jedhamuun kan beekamu, biqiltuu qorichaaf ta’u kan dhalataa Indooneezhiyaa ti. Maatii Zingiberaceae keessaa tokko yoo ta’u, kunis biqiltoota beekamoo biroo kan akka jinjibilaa fi turmeric of keessatti qabata.
Curcuma zanthorrhiza akka aadaa isaatti faayidaa fayyaa qabaachuu danda’uuf kan itti fayyadamaa ture yoo ta’u, kompaawundoota sochii qaban fi amaloota wal’aansaa qabaachuu isaatiin xiyyeeffannoo argateera.
Curcuma zanthorrhiza biqiltuu baala bara baraa kan ta’ee fi raayizoomii irraa kan biqilu yoo ta’u, isaanis hidda lafa jalaa dha. Biqiltuun kun tuuta hidda baala qabu kan ka’ee fi baala qabu uuma.
Biqiltuun kun olka’iinsa gara meetira 1 hanga 1.5 gahuu danda’a.Baala: Baalli isaa guddaa, boca eeboo kan qabuu fi halluu magariisa kan qabuu dha. Isaanis qindaa’ina wal jijjiiruun hundee irraa ba’u.
Raayizoomiin Curcuma zanthorrhiza kutaa biqiltuu kanaa isa baay’ee gatii guddaa qabuudha. Isaanis qoochoo kan qaban, uwwisa qalla’aa fi halluu bunni dukkanaa’aa hanga diimaa-buraa’aa kan qabani dha.
Raayizoomoonni urgaa urgooftuu adda ta’ee fi dhandhamaa xiqqoo hadhaa’aa qabu.
Curcuma zanthorrhiza kompaawundoota baayooaktiiwii adda addaa kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis curcuminoids (kanneen turmeric keessatti argaman waliin walfakkaatu), zayita barbaachisaa fi kompaawundoota phenolic biroo dabalata.
Akkasumas Dubbisaa: 8 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Strophanthus boivinii (Daraaraa Funyoo Qaxxaamuraa) .
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Curcuma Zanthorrhiza (Temulawak) .
Curcuma zanthorrhiza, Temulawak jedhamuunis kan beekamu, akka turmeric fira isaa dhiyoo (Curcuma longa) bal’inaan kan hin qoratamne yoo ta’u, kompaawundoota baayooaktiiwii walfakkaataa tokko tokkoo fi faayidaa fayyaa qorichaa akka qooddatu amanama. Faayidaaleen fayyaa qorichaa 15 kanneen Curcuma zanthorrhiza waliin walqabatan kunooti:
1. Fayyaa bullaa’insa nyaataa: Curcuma zanthorrhiza akka aadaa bullaa’insa nyaataa gargaaruuf, dhiita’uu hir’isuuf, fi miira garaachaa salphisuuf itti fayyadamaa ture. Kompaawundootni isaa amaloota kaarminaatiivii kan qaban yoo ta’u, kunis sirna bullaa’insa nyaataa tasgabbeessuuf gargaaruu danda’a jedhamee yaadama.
2. Kalee Deeggarsa: Biqiltuun kun yeroo baayyee akka kalee tonic ta’ee kan itti fayyadamu yoo ta’u, fayyaa kalee fi summii irraa bilisa taasisuu danda’a. Antioxidants fi kompaawundootni baayooaktiiwii isaa kalee miidhaa irraa eeguu fi hojii isaa fooyyessuuf gargaaruu danda’u.
3. Bu’aa Farra Inflammatory: Curcuma zanthorrhiza curcuminoids kanneen amala farra inflammatory isaaniitiin beekaman of keessaa qaba. Kompaawundootni kun inflammation qaama keessatti hir’isuu fi mallattoolee haala inflammatory salphisuuf gargaaruu danda’u.
4. Eegumsa Antioxidant: Antioksidaantoonni Curcuma zanthorrhiza keessatti argaman, curcuminoids dabalatee, free radicals miidhaa geessisan qaama keessatti akka hin hojjenne gargaaru. Sochiin antioksidaantii kun fayyaa waliigalaa deeggaruun carraa dhukkuboota yeroo dheeraa hir’isuu danda’a.
5. Dhukkuba Arthritis Relief: Fayyadamni aadaa Curcuma zanthorrhiza dhukkubbii lafee fi dhukkuba arthritis to’achuu dabalata. Amalli farra inflammatory isaa dhukkubbii salphisuu fi sochii lafee fooyyessuuf gargaaruu danda’a.
6. Fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa: Qorannoon tokko tokko akka jedhanitti, curcuminoids Curcuma zanthorrhiza keessatti argaman dhiibbaa dhiigaa fayya qabeessa ta’e deeggaruun, hamma kolestroolii hir’isuun, fi hojii ujummoo dhiigaa fooyyessuudhaan fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa keessatti gumaachuu danda’u.
7. 7.. Deeggarsa Sirna Ittisaa: Kompaawundootni baayooaktiiwii biqiltootaa bu’aa ittisa qaamaa jijjiiruu danda’u qabaachuu danda’u, kunis mala ittisa qaamaa infekshinii fi dhukkuboota irraa guddisuu danda’a.
8. Sochii Farra Baakteeriyaa: Qorannoon akka agarsiisutti, Curcuma zanthorrhiza extracts amaloota farra maaykiroobiyaanii gosoota baakteeriyaa tokko tokko qolachuuf gargaaruu danda’u qabaachuun, deeggarsa sirna ittisa qaamaa waliigalaa gumaacha.
9. Madaa Fayyisu: Qoricha aadaa keessatti, Curcuma zanthorrhiza bu’aa farra maaykiroobiyaanii fi farra inflammatory qabaachuu danda’u irraa kan ka’e madaa fayyisuu fi carraa infekshinii hir’isuuf alaa fayyadamaa tureera.
10. Dandeettii Farra Kaansarii: Qorannoon dabalataa kan barbaachisu yoo ta’u, qorannoowwan tokko tokko akka jedhanitti, curcuminoids Curcuma zanthorrhiza keessatti argaman guddina seelii kaansarii dhorkuu fi apoptosis (du’a seelii) guddisuudhaan amaloota farra kaansarii agarsiisuu danda’u.
11. Bulchiinsa Dhukkuba Sukkaaraa: Curcuma zanthorrhiza sadarkaa sukkaara dhiigaa to’achuu fi miira insuliinii fooyyessuu waan danda’uuf dhukkuba sukkaaraa to’achuu keessatti gahee qabaachuu danda’a.
12. Rakkoo garaachaa: Gochoonni aadaa biqiltuu kana fayyadamuun mallattoolee rakkoolee garaachaa kanneen akka nyaata bullaa’uu dhabuu, dhiita’uu fi garaacha aarii (IBS) salphisuu kan dabalatudha.
13. Bu’aa Niwurooprotective: Amalli antioxidant fi farra inflammatory Curcuma zanthorrhiza gahee neuroprotective qabaachuu danda’a, fayyaa sammuu deeggaruun carraa dhukkuboota neurodegenerative hir’isuu danda’a.
14. Amaloota Farra Alarjii: Qorannoon tokko tokko akka agarsiisutti kompaawundootni biqiltootaa bu’aa farra alarjii qabaachuu danda’u, kunis alarjii fi mallattoolee salphisuuf gargaara.
15. Fayyaa Gogaa: Curcuma zanthorrhizas amalli farra inflammatory fi farra maaykiroobiyaanii qabaachuun isaa oomishaalee kunuunsa gogaatif waan ta’uu danda’u taasisa, haalawwan akka fincaan, ekziimaa, fi gogaa namaa aarsuu biroof gargaara.
Akkasumas Dubbisaa: Malawwan Kuusaa Midhaanii Garaagarummaa
Malawwan Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Curcuma Zanthorrhiza (Temulawak) Kenname Galmeessuuf .
1. Baala mukaa Shaayee: Raayizoomii Curcuma zanthorrhiza kan ciccirame ykn qama’ame bishaan keessatti gara daqiiqaa 15-20f bilcheessuun qamadii qopheessuu. Shaayii baala mukaa kana dhuguun bullaa’insa nyaataaf gargaaruu, garaacha tasgabbeessuu, akkasumas bu’aa farra oksijiinii fi farra inflammatory kennuu danda’a.
2. Aannani Warqee ykn Turmeric Latt: Budaa Curcuma zanthorrhiza aannan ho’aa (aannani ykn biqiltuu irratti hundaa’e), burtukaana gurraacha xiqqoo (xuuxamuu curcumin guddisuuf), fi yoo barbaaddan mi’eessituu uumamaa waliin walitti makuu. Dhugaatii tasgabbeessu kun farra inflammatory fi immune-prone-boosting property isaatiin kan beekamu yoo ta’u, waliigala fayyaa deggeruu danda’a.
3. Hojiirra Oolmaa Yeroo: Budaa Curcuma zanthorrhiza bishaan ykn zayita waliin walitti makuun paastaa uumuu. Paastaa kana bakka dhibee kanaan qabame sanatti dibachuun osoo hin dhiqatin yeroo gabaabaaf itti dhiisaa. Madaan fayyisuu, gogaa namaa aarsuu fi haala gogaa inflammatory ta’eef gargaaruu danda’a.
4. Wantoota Nyaata Bilcheessu: Daakuu Curcuma zanthorrhiza ykn raayizoomii qamadii qamadii nyaata, kaarii, soorata, nyaata qamadii fi soogidda keessan irratti dabaluu. Biqiltuu kana nyaata keessan keessatti hammachuun bullaa’insa nyaataa, inflammation fi fayyaa waliigalaatif deeggarsa itti fufiinsa qabu kennuu danda’a.
5. Dabalata: Dabalataan Curcuma zanthorrhiza bifa adda addaatiin ni argama, kan akka kaapsulaa, kiniinii ykn baafame. Dabalataan faayidaa fayyaa xiyyeeffannoo qabuuf kompaawundoota sochii biqiltootaa doosiin sadarkaa isaa eeggate kennuu danda’a. Haa ta’u malee, dabalata kamiyyuu jalqabuu kee dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisi.
6. Zayitii Infuushinii: Raayizoomii Curcuma zanthorrhiza zayita baattuu (fkn, zayita qamadii, zayita ejersaa) keessatti yeroodhaaf ho’a xiqqaa irratti walitti ho’isuun, sana booda caccabsuun naquu. Zayitiin itti naqame kun dhukkubbii lafee, inflammation fi dhimma gogaa irraa salphisuuf massage gochuuf ykn bakka tokkotti dibamuu danda’a.
7. Tinctures: Raayizoomii Curcuma zanthorrhiza goge alkoolii (kan akka vodkaa) keessatti torban hedduudhaaf jiisuudhaan tincture uumuu. Akka qajeelfamaatti tincture sana caccabsuun fayyadamuu. Tinctures bifa walitti qabame kompaawundoota biqiltootaa kan dhiyeessan yoo ta’u, fayyaa bullaa’insa nyaataa fi kalee deeggaruuf itti fayyadamuu ni danda’u.
8. Skincare keessatti hammatamuu: Budaa Curcuma zanthorrhiza wantoota uumamaa kan akka damma, yogurt ykn aloe vera gel waliin walitti makuun haguuggii fuula manaa ykn oomishaalee kunuunsa gogaa uumuu. Amalli farra inflammatory fi antimicrobial Curcuma zanthorrhiza dhimmoota gogaa adda addaa furuuf gargaaruu fi bifa fayya qabeessa ta’e guddisuuf gargaaruu danda’a.
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Curcuma Zanthorrhiza Fayyadamuun Qabu
Curcuma zanthorrhiza (Temulawak) akka waliigalaatti hamma giddu galeessaan yoo nyaatame nageenya akka qabutti kan ilaalamu yoo ta’u, miidhaa cinaa fi yaada muraasni beekuu qabnu jiru:
1. Dhiphina garaachaa: Namoonni dhuunfaa tokko tokko yeroo Curcuma zanthorrhiza baay’inaan ykn garaa duwwaa nyaatan, garaachaa keessatti rakkoon garaachaa, kan akka dhiita’uu, gaazii ykn garaan namaa jeequu danda’a. Nyaata waliin fudhachuun kana salphisuuf gargaaruu danda’a.
2. Alarjii qabaachuu Deebiin kennamu: Alarjiin Curcuma zanthorrhiza irratti mul’atu baay’ee xiqqaadha garuu ni danda’ama. Yoo biqiltoota maatii Zingiberaceae (akka jinjibila) keessa jiran irratti alarjii beekamaa qabaattan, yeroo Curcuma zanthorrhiza fayyadamtan of eeggannoo gochuu qabdu.
3. Walqunnamtii Qoricha Waliin: Curcuma zanthorrhiza qoricha tokko tokko waliin wal-nyaachuu danda’a, keessumaa kanneen dhiigni akka dhangala’u ykn hojii kalee irratti dhiibbaa geessisan. Yoo qoricha dhiiga qallachuu, farra dhiigaa, qoricha farra pilaateleetii fudhachaa jirta ta’e ykn dhimma kalee qabaatte, dabalata ykn baafame Curcuma zanthorrhiza fayyadamuu kee dura ogeessa fayyaa kee mariisisi.
4. Dhimma Ujummoo fincaanii: Namoonni rakkoo ujummoo fincaanii qaban ykn seenaa dhagaa garaachaa qaban Curcuma zanthorrhiza of eeggannoodhaan fayyadamuu qabu, sababiin isaas oomisha garaachaa kakaasuu fi haalawwan kana hammeessuu waan danda’uuf.
5. Xuuxuu Sibiilaa: Curcuma zanthorrhiza akkuma biqiltoota turmeric wajjin walqabatan biroo xuuxamuu sibiilaa dhorkuu danda’a. Kun namoota dhuunfaa hir’ina dhiigaa hanqina ayirenii qabaniif yaaddoo ta’uu danda’a. Yoo barbaachisaa ta’e nyaata ayireniin badhaadhe irraa addatti nyaachuu yaadaa.
6. Ulfaa fi Harma Hoosisuu: Nageenya Curcuma zanthorrhiza yeroo ulfaa fi harma hoosisuu ilaalchisee odeeffannoon daangeffamaadha. Haalota kanneen keessatti fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisuun gorfama.
7. Dhagaa Tiruu: Namoonni tokko tokko yoo dhagaa tiruutiif saaxilaman nyaata oksaaleetii of keessaa qabu baay’inaan akka hin nyaanne gorfamu. Curcuma zanthorrhiza oxalates of keessaa qaba, kanaaf namoonni dhuunfaa seenaa dhagaa tiruu qaban fayyadama isaanii giddu galeessa gochuu qabu.
8. Gogaa Irritation: Yeroo Curcuma zanthorrhiza bakka tokkotti dibatan, keessumaa akka paastaa ykn haguuggii fuulaatti, namoonni tokko tokko gogaan namaa aarsuu ykn alarjii qabaachuu danda’a. Yeroo hunda bal’inaan dibachuu dura naannoo xiqqaa gogaa irratti qorannoo paach raawwachuu.
9. Wal-nyaatinsa Qorichaa: Curcuma zanthorrhiza qoricha tokko tokko waliin wal-nyaachuu danda’a, kanneen akka qoricha sukkaara dhiigaa hir’isan fi qoricha kaleen meetaabolii ta’e dabalatee. Qorichoota ajaja ogeessa fayyaatiin kennamu cinatti fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
10. Rakkoo bullaa’insa nyaataa: Namoonni haalawwan akka dhukkuba garaachaa (GERD) ykn madaa garaachaa qaban Curcuma zanthorrhiza oomisha asiidii garaachaa kakaasuu waan danda’uuf yeroo nyaatan mallattoolee hammachuu danda’u.
Gatii Soorataa Curcuma Zanthorrhiza (Temulawak) .
1. Kurkumiinooyidii: 1.1. Temulawak curcuminoids (hanga 5.5%) kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis antioxidants ciccimoo ta’anii fi amaloota farra inflammatory kan qaban yoo ta’u, fayyaa ittisa qaamaa kan deeggaran yoo ta’u, dhiphina oksijiinii hir’isu.
2. Zayitoota Barbaachisoo: 1.1. Zayitoota barbaachisoo akka xanthorrhizol (25–30%) kan badhaadhan kompaawundootni kun bu’aa farra maaykiroobiyaanii fi farra fangasii kan kennan yoo ta’u, ittisa infekshinii keessatti gargaaru.
3. Faayibara Nyaataa: 1.1. Gara 2.5 g/100g kan qabu faayibariin nyaataa fayyaa bullaa’insa nyaataa kan guddisu yoo ta’u, sochii garaachaa to’achuufi qufaa ittisuuf gargaara.
4. Kaarboohayidireetii: 1.1. Tilmaamaan %70 kaarboohayidireetii kan of keessaa qabu temulawak akka madda anniisaatti tajaajila, dalagaalee meetaabolii deeggara.
5. Pirootiinii: 1.1. Qabiyyeen pirootiinii naannoo %8 qoricha aadaa keessatti yeroo fayyadamnu suphaa tishuu fi madaallii soorataa waliigalaa keessatti gumaacha qaba.
6. Vitamin C: 1.1. Vitamin C tilmaamaan 0.5 mg/100g yoo ta’u, akka antioxidant ta’ee, dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu guddisuu fi walnyaatinsa kolaajiinii gargaara.
7. Pootaasiyeemii: 1.1. At about 1.3 g/100g, potassium supports heart function, muscle contractions, and electrolyte balance.
8. Sibiilli: 1.1. Tilmaamaan 23 mg/100g kan of keessaa qabu ayireniin himoogilobiinii akka uumamu gargaara, hir’ina dhiigaas ni ittisa.
9. Flavonoids: 1.1. Flavonoids faayidaa antioxidant fi farra inflammatory dabalataa kan kennan yoo ta’u, miidhaa seelii irraa eegu.
10. Kompaawundoota Feenoolikii: 1.1. Kompaawundootni kun dandeettii antioksidaantii biqiltootaa kan guddisan yoo ta’u, carraa dhukkuboota yeroo dheeraa hir’isuu danda’u.
Qaamonni soorataa kunniin gahee Curcuma zanthorrhizas qoricha aadaa Indooneezhiyaa keessatti qabu kan calaqqisiisan yoo ta’u, faayidaa garaachaa fi bullaa’insa nyaataaf qabuun gatii guddaa qaba.
Ragaa Saayinsii fi Qo’annoo Haala Curcuma Zanthorrhiza
1. Bu’aa eegumsa garaachaa (Lister fi kkf, 2025): 1.1. Devaraj jedhamuun beekama fi kkf. hantuuta irratti miidhaa kalee paracetamol-induced keessatti ethanol extract Curcuma zanthorrhiza rhizomes qoratee, inzaayimoota kalee (ALT fi AST) doosiiwwan 200–400 mg/kg irratti hir’ina guddaa argachuun, gahee eegumsaa isaa hepatotoxicity agarsiise.
2. Sochii Farra Infeekshinii (Jantan et al., 2005): . Jantan fi kkf. inzaayimoota COX fi LOX dhorkuudhaaf bu’aa raayizoomii madaalee, bu’aa farra inflammatory cimaa indomethacin wajjin wal madaalu agarsiisuudhaan, haala inflammatory irratti itti fayyadama isaa deeggara. Wabii: Jantan, I., Raweh, SMA, Yassin, MSM, Murad, S., fi kanneen biroo; Sattar, MA (2005) fi kanneen biroo. Qaamolee farra inflammatory rhizomes Curcuma xanthorrhiza. Qorannoo Faayitooteraapii, 19(10), 893-896 irratti kan argamu.
3. Amaloota Farra Maayikiroobiyaanii (Aziz et al., 2013): . Aziz fi kkf. xanthorrhizol Curcuma zanthorrhiza irraa argame gatii MIC 7.8–15.6 μg/mL waliin Staphylococcus aureus fi Candida albicans irratti sochii farra maaykiroobiyaanii agarsiisuu isaa agarsiisaniiru, kunis itti fayyadama aadaa isaa infekshiniif mirkaneessa. Wabii: Aziz, AN, Taha, Z., fi kanneen biroo; Ismaa’eel, NH (2013) irraa kan fudhatame. Sochii farra maaykiroobiyaanii xanthorrhizol Curcuma xanthorrhiza irraa adda baafame. Joornaalii Biqiltoota Qorichaa Tiroopikaalaa, 14(1), 45-50 irratti kan argamu.
Waa’ee Curcuma Zanthorrhiza Gaaffiiwwan Yeroo Yeroon Gaafataman
1. Curcuma zanthorrhiza qoricha aadaa keessatti maaliif fayyadama?
Temulawak Jamu (qoricha baala mukaa Indooneeshiyaa) keessatti eegumsa kalee, bullaa’insa nyaataa, inflammation, fi fedhii nyaataa guddisuuf fayyadama.
2. Curcuma zanthorrhiza fayyaa kalee gargaaruu danda’aa?
Eeyyee, qorannoon akka agarsiisutti, bu’aan isaa inzaayimoota olka’an moodeelota bineensotaa keessatti hir’isuudhaan miidhaa kalee irraa akka eegudha.
3. Curcuma zanthorrhiza fayyadamuun nageenya qabaa?
Hamma giddu galeessaan akka shaayii ykn dabalataatti, akka waliigalaatti nageenya qaba, garuu doosiin ol’aanaa ta’e garaa namaa jeequu danda’a; yoo ulfoofte doktora mariisisuu.
4. Curcuma zanthorrhiza akkaataa idileetti akkamitti qophaa’a?
Raayizoomiin gara shaayiitti bilcheefame, akka baafamutti hojjetama, ykn budaa afaaniin dhuguuf ykn bakka tokkotti fayyadamuuf fayyadamu.
5. Curcuma zanthorrhiza qabiyyee farra inflammatory qabaa?
Eeyyee, curcuminoids fi xanthorrhizol isaa inzaayimoota inflammatory kan dhorkan yoo ta’u, haalawwan akka arthritis’f bu’a qabeessa.
6. Curcuma zanthorrhiza infekshiniif fayyadamuun ni danda’amaa?
Kompaawundootni farra maaykiroobiyaanii isaa kan akka xanthorrhizol baakteeriyaa fi fangasii irratti bu’a qabeessa ta’uu isaanii qorannoon agarsiifameera.
7. Curcuma zanthorrhiza turmeric wajjin walqabatee jiraa?
Eeyyee, fira dhiyoo Curcuma longa (turmeric) ti, curcuminoids walfakkaataa kan qooddatu garuu qabiyyee xanthorrhizol ol’aanaa qaba.
8. Curcuma zanthorrhiza mana keessatti misoomsuun ni danda’amaa?
Eeyyee, haala qilleensaa tiroopikaalaa biyyeen bishaan gaarii qabu, jinjibila wajjin wal fakkaata, akkasumas raayizoomii irraa babal’achuu danda’a.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa: Qonna Baqalaa Qajeelfama Daldalaa Guutuu