Begonia sutherlandii, yeroo baay’ee Sutherlands begonia jedhamuun kan beekamu, biqiltuu baala bara baraa kan bara baraa ta’ee fi maatii Begoniaceae keessaa tokko ta’eedha. Dhalataa naannoo baha Afrikaa Kibbaa kan ta’e gosti beogniyaa kun bifa nama dinqisiisu fi amala addaa qabaachuu isaatiin kabajama.
Begonia sutherlandii akkaataa idileetti olka’iinsa gara seentimeetira 20 hanga 40 (inchii 8 hanga 16)tti guddata. Amala guddinaa gadi aanaa fi babal’ate kan agarsiisu yoo ta’u, uwwisa lafaa ykn faaya dhaabuuf iddoo biqiltuu fi teessuma lafaa keessatti mijataa taasisa.
Baalli Begonia sutherlandii amala adda ta’e yoo ta’u, bifa boca onnee qabuu fi bifa adda ta’een ija namaa hawwata. Baaloonni isaanii yeroo baay’ee halluu magariisa giddu galeessaa hanga dukkanaa’aa kan qaban yoo ta’u, calaqqisaa fi xiqqoo dhangala’aa kan qabani dha.
Dheerinaa fi bal’inni isaanii naannoo seentimeetira 5 hanga 10 (inchii 2 hanga 4) safaruu kan danda’an yoo ta’u, qarqara isaanii irratti cirracha lallaafaa agarsiisu. Ujummoon baala yeroo baay’ee kan mul’atu yoo ta’u, kunis biqiltootaaf hawwata ijaa ni dabala.
Daraaraan beogniyaas halluuwwan sochoʼaa fi caasaa walxaxaa taʼeen kan nama boojiʼan siʼa taʼu, nama hawwata. Irra caalaa ji’oota birraa fi gannaa keessatti kan daraaru, daraaraan kun baala gubbaatti citaa micciiramaa irratti kan ba’u dha.
Daraaroonni isaanii golgaa diimaa ifaa, burtukaanaa fi darbee darbee keelloo kan qaban yoo ta’u, bifa isaanii irratti gad fageenya kan dabalu kan mul’atu. Daraaroonni dhiiraa teepaalota agarsiisaa fi daraaraa fakkaatu kan qaban yoo ta’u, daraaraan dubaraa ammoo teepaalota xixiqqoo kan hin mul’anne kan qaban ta’uu isaaniiti.
Begonia sutherlandii dhuma hidda isaa irratti daraaraa tuuta ta’ee ni oomisha. Daraaroonni daraaraa hedduu irraa kan ijaaraman yoo ta’u, tokkoon tokkoon isaanii dhiibbaa mul’ataa waliigalaa biqiltuun yeroo daraaraa guutuu ta’etti gumaachu.
Gosti beogniyaa kun guddina raayizoomaasii qaba, kana jechuun raayizoomii lafa jalaa erguun babal’ata. Raayizoomoonni kun akka qaama kuusaatti tajaajilu, soorata kuusuu fi yeroo dhiphina biqiltoonni dandamachuu isaanii gargaaru.
Bakka dhaloota isaa Afrikaa Kibbaa keessatti, Begonia sutherlandii bakka adda addaatti kan guddatu yoo ta’u, kunis lafa margaa, bosonaafi qarqara bosona dabalatee. Biyyee bishaan akka gaariitti yaa’u kan filatu yoo ta’u, haala gaaddidduu fi gartokkoon aduu dandamachuu danda’a.
Bifa nama booji’u irraa kan ka’e, akka biqiltuu faayaattis iddoowwan biqiltuu fi teessuma lafaa addunyaa irratti misoomu.
Begonia sutherlandii naannolee tokko tokko keessatti hiika aadaa qaba. Faayidaa fayyaa qabaachuu danda’uuf barmaatilee aadaa keessatti itti fayyadamaa kan ture yoo ta’u, baalli isaa adda ta’ee fi daraaraan hawwataan isaa warra biqiltuu dhaabanii fi jaallattoota biqiltootaa biratti filannoo jaallatamaa isa taasisa.
Gatii Soorataa Beegoniyaa sutherlandii (Sutherlands Begonia) .
1. Vitamin C: 1.1. Begonia sutherlandii, keessumaa daraaraa fi baalli isaa nyaatamuu danda’u, qabiyyee Vitamin C baay’ee qabaachuu isaatiin beekama. Soorata barbaachisaa ta’e kun hojii ittisa qaamaa kan deeggaru yoo ta’u, fayyaa gogaatiif kolaajiinii oomishuuf kan gargaaru yoo ta’u, seelii miidhaa irraa eeguuf akka antioksidaantii ta’ee hojjeta.
2. Kaalsiyeemii Oksaaleetii bulbulamoo: 1.1. Biqiltuun kun kaalsiyeemii oksaaleetii bulbulamaa kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis bifa kaalsiyeemii baayoo-available ta’e kennuudhaan fayyaa lafeef gumaachuu danda’a, haa ta’u malee sababa summii ta’uu danda’uun garmalee fayyadamuun irraa fagaachuu qaba.
3. Antioksidantoota: 1.1. Baaloonni fi daraaraan isaanii antioxidants kan akka flavonoids kan free radicals neutralize gochuuf gargaaran kan qaban yoo ta’u, kunis dhiphina oksijiinii fi inflammation qaama keessatti hir’isuu danda’a.
4. Faayibara Nyaataa: 1.1. Baaloonni biqiltuu kanaa faayibara nyaataa kan dhiyeessu yoo ta’u, kunis sochii garaachaa yeroo hunda taasisuu fi maaykiroobaayoomii garaachaa fayya qabeessa ta’e guddisuudhaan fayyaa bullaa’insa nyaataa kan deeggarudha.
5. Poolifeenoolota: 1.1. Begonia sutherlandii kompaawundoota polyphenolic kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis biqiltoota adda addaa keessatti faayidaa farra inflammatory fi fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa waliin walqabatee jira, haa ta’u malee qorannoon addaa gosa kana irratti godhame daangeffamaadha.
6. Albuuda (Pootaasiyeemii): . Hammi potaasiyeemii biqiltuu kana keessatti argamu dhiibbaa dhiigaa fi madaallii dhangala’aa to’achuuf gargaaruun fayyaa onnee deeggaru danda’a.
7. Qabiyyee Kaalorii Xiqqaa: . Akka biqiltuu baala qabuutti kaalorii xiqqaa waan qabuuf nyaata ulfaatina qaamaa to’achuu ykn kaalorii xiqqaa fudhachuuf kaayyeffate irratti dabalata mijaawaa ta’a.
8. Zayitoota Barbaachisoo: 1.1. Biqiltuu kana keessaa baafaman, keessumaa baalli isaa, zayita barbaachisaa ta’e kan amaloota farra maaykiroobiyaanii dhiyeessuu danda’an of keessaa qaba, kunis ittisa infekshinii keessatti gargaaruu danda’a.
9. Flaavonoyidii (Quercetin): 1.1. Gosti flavonoid kan ta’e quercetin jiraachuun isaa bu’aa farra inflammatory fi antihistamine gumaachuu danda’a, fayyaa sirna hargansuu fi ittisa qaamaa deeggara.
10. Beetaa-Sitoosterol: 1.1. Kompaawundii kun gosoota Begonia tokko tokko keessatti kan argamu yoo ta’u, bulchiinsa kolestroolii fi fayyaa piroostaatii deeggaru danda’a, haa ta’u malee, qindoominni isaa B. sutherlandii keessatti akka gaariitti galmaa’uu baatus.
Akkasumas Dubbisaa: 15 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Tetraneuris linearifolia (Linearleaf four-nerve daisy) .
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Begonia sutherlandii (Sutherlands begonia)
1. Amaloota Farra Inflammatory: 1.1. Begonia sutherlandii bu’aa farra inflammatory cimaa ta’een kan beekamu yoo ta’u, kunis haalawwan akka arthritis fi dhukkubbii lafee salphisuuf gargaaruu danda’a.
2. Madaa Fayyisu: 1.1. Baaloonni biqiltuu kanaa amala madaa fayyisuu waan qabaniif, ciccitaa, cirrachaa fi gubaa xixiqqoo yaaluuf bu’a qabeessa ta’a.
3. Gargaarsa bullaa’insa nyaataa: Biqiltoonni baafaman kun soorata fooyya’aa akka xuuxamuu fi rakkoo bullaa’insa nyaataa tasgabbeessuudhaan bullaa’insa nyaataa gargaaruu danda’a.
4. Boqonnaa Hafuura Baafannaa: 1.1. Begonia sutherlandii qoricha aadaa keessatti dhimma sirna hargansuu, kan akka qufaa fi dhukkuba biroonkaayitii salphisuuf fayyadama.
5. Kunuunsa Gogaa: . Bu’aan isaa fayyaa gogaa guddisuuf, fincaan hir’isuuf, akkasumas gogaa ifa ta’e akka qabaatu gochuuf bakka tokkotti dibamuu danda’a.
6. Bu’aa Farra Maayikiroobiyaanii: 1.1. Biqiltuun kun kompaawundoota amaloota farra maaykiroobiyaanii agarsiisan kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis infekshinii adda addaa ofirraa ittisuuf gargaara.
7. Dhukkubbii Bulchiinsa: . Amalli uumamaa dhukkubbii namatti hir’isu dhukkubbii salphaa fi mataa dhukkubbii irraa boqonnaa kennuu danda’a.
8. Dambii Sukkaara Dhiigaa: Qorannoon duraa akka agarsiisutti hamma sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaruu mala.
9. Farra Yaaddoo fi Boqonnaa: Kompaawundootni biqiltuu kana keessa jiran tokko tokko bu’aa tasgabbeessuu qabaachuu danda’u, kunis yaaddoo hir’isuu fi boqonnaa akka argatu gargaaru.
10. Dandeettii Farra Dhiibbaa Dhiigaa: Dhiibbaa dhiigaa gadi buusuuf gumaacha qabaachuu mala sababa dhiibbaa vaazodilatory qabaachuu danda’u irraa kan ka’e.
11. Humna Antioksidaantii: . Begonia sutherlandii antioxidants kan qabu yoo ta’u, kunis dhiphina oksijiinii ofirraa ittisuu fi miidhaa seelii hir’isuu danda’a.
12. Deeggarsa Ittisa qaamaa: . Yeroo hunda bu’aa ba’ii isaa fayyadamuun hojii sirna ittisa qaamaa guddisuuf gargaaruu danda’a.
13. Fayyaa Ujummoo Fincaanii: Sirna fincaanii fayya qabeessa ta’e eeguuf gargaaruu kan danda’u amaloota fincaan namaa baasu qaba.
14. Bu’aa Farra Ispaasmoodii: . Maashaalee dhiita’uu fi dhiita’uu laguu salphisuuf gargaaruu danda’a.
15. Ho’a qaamaa hir’isuu: Gocha aadaa keessatti, isaa ho’a qaamaa hir’isuu fi miira namatti hin tolle kanaan walqabatee dhufu salphisuuf itti fayyadama.
16. Fayyaa Onnee: . Kompaawundootni tokko tokko sirna onnee fi ujummoolee dhiigaa fayya qabeessa ta’eef gumaachuu danda’u.
17. Fayyaa garaachaa: . Begonia sutherlandi extracts fayyaa garaachaa guddisuu fi dhukkubbii garaachaa salphisuu danda’a.
18. Fayyaa Lafee: . Albuudoonni fi soorata isaa lafee cimaa ta’e eeguuf gahee qabaachuu danda’u.
19. Amaloota fedhii saalaa kakaasan: Its aadaa aadaa tokko tokko keessatti bu’aa aphrodisiac qaba jedhamee amanama.
20. Bu’aa Farra alarjii: 1.1. Qaamonni tokko tokko alarjii fi mallattoolee hir’isuuf gargaaruu danda’u.
Akkasumas Dubbisaa: 20 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Faayidaa Baissea axillaris (Baissea) .
Faayidaa Fayyaa Begonia sutherlandii (Sutherlands begonia) Argamuuf Mala Itti Fayyadamaa
1. Hojiirra oolmaa yeroo: Baalli Begonia sutherlandii caccabsuu ykn qophaa’ee poultice ykn dibata uumuu danda’a. Isaan kun madaa fayyisuu fi farra inflammatory ta’uu isaaniitiin madaa, ciccitaa fi gubaa xixiqqoo irratti bakka tokkotti dibamuu danda’u.
2. Infuushinii fi Shaayii: Gargaarsa bullaa’insa nyaataa fi amaloota sirna hargansuu irraa fayyadamoo ta’uuf baala biqiltuu kanaa fayyadamuun infuushinii ykn shaayii qopheessuu dandeessu. Baala haaraa ykn goggogaa muraasa bishaan ho’aa keessatti daqiiqaa hedduudhaaf itti naquudhaan, sana booda calaluun infuushinii sana nyaadhaa.
3. Danfaa Hafuura Baafachuu: . Dhimmoota sirna hargansuu kan akka qufaa ykn dhiphinaaf, danfaa baala Begonia sutherlandii waliin makame afuura baafachuun boqonnaa kennuu danda’a. Bishaan bilcheessuun, baala isaa bishaan ho’aa sanatti dabaluudhaan, danfaa sana haalluu jalatti afuura baafachuu.
4. Tinctures fi Extracts: 1.1. Baala irraa tinctures ykn extracts uumuun biqiltoonni qabiyyee qoricha ta’an walitti qabuu danda’a. Isaan kun salphaatti akka fayyadamaniif bishaan ykn dhugaatii birootti hamma xiqqaadhaan dabalamuu danda’u.
5. Oomishaalee Kunuunsa Gogaa: Oomishaaleen kunuunsa gogaa tokko tokko faayidaa gogaadhaaf qabaachuu danda’an irraa kan ka’e Begonia sutherlandii extracts of keessaa qabu. Fayyaa gogaa guddisuuf kiriimii, looshinii ykn seerumi biqiltuu kana of keessaa qabu barbaadi.
6. Qophii Nyaataa Keessatti Hirmaachuu: Aadaa tokko tokko keessatti baalli Begonia sutherlandii nyaata nyaataa keessatti fayyadamuu danda’a. Haa ta’u malee, biqiltuu sana nagaa fi madaalawaa ta’een fayyadamuu keessan mirkaneessuun barbaachisaa dha.
7. Marii Ogeessota Baala mukaa: 1.1. Begonia sutherlandii faayidaa fayyaa isaaf fayyadamuu dura, keessumaa bifa keessoo kan akka infusions ykn tinctures, ogeessa baala mukaa ykn ogeessa eegumsa fayyaa gahumsa qabu mariisisuun gaariidha. Haala fayyaa fi fedhii kee irratti hundaa’uun qajeelfama dhuunfaa kee kennuu danda’u.
Ragaa Saayinsii fi Qo’annoo Haala Begonia sutherlandii
1. Dandeettii Etnomedicinal fi Pharmacological: . Gamaaggamni bara 2025 Dewanjee fi kkf. qorannoowwan 115 gosoota Begonia irratti xiinxaleera, kunis B. sutherlandii dabalatee. Qorannoon kun gosoota 13 keessatti kompaawundoota 56 kan adda baase yoo ta’u, B. sutherlandii amaloota farra maaykiroobiyaanii fi farra oksijiinii agarsiisa.
2. Amaloota Farra Maayikiroobiyaanii: 1.1. Qorannoon Guan fi kkf. (2007) itti fayyadama qorichaaf gosoota Begonia Eeshiyaa keessatti qorataniiru.
3. Bu’aa Farra Inflammatory: 1.1. Qorannoon Chen fi kkf. (2016) gosoota Begonia Veetnaam fi Chaayinaa irratti flavonoids akka quercetin rhizomatous begonias keessatti adda baasan, kunis B. sutherlandii dabalatee ta’uu danda’a.
4. Mirkaneessuu Qoricha Aadaa: QEENXEE Qorannoon bara 2018 Phutthai fi Hughes kanneen B. sutherlandii wajjin walfakkaatu dabalatee gosoota Begonia qoricha aadaa jeequmsa bullaa’insa nyaataa keessatti fayyadamuu isaanii galmeessaniiru.
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Begonia sutherlandii Fayyadamuun Qabu
1. Gogaa Nama Aarsuu: . Baala biqiltootaa ykn baafaman waliin kallattiin wal qunnamuun namoota dhuunfaa tokko tokko irratti gogaan akka aarsuu ykn alarjii fiduu danda’a. Qophii bakka bu’u kamiyyuu naannoo gogaa guddaa irratti dibachuu dura qorannoo ‘patch test’ raawwachuun gaariidha.
2, Rakkoo bullaa’insa nyaataa: Begonia sutherlandii garmalee dhuguun, keessumaa bifa shaayii ykn infusion, rakkoo bullaa’insa nyaataa kan akka garaacha dhukkubbii ykn garaachaa jeequu fiduu danda’a.
3. Alarjii: 1.1. Namoonni dhuunfaa tokko tokko kompaawundoota biqiltuu sana keessa jiraniif alarjii qabaachuu danda’u. Alarjiin akka gogaa dhangala’uu, qufa’uu, dhiita’uu ykn mallattoolee sirna hargansuutti mul’achuu danda’a. Yoo deebii alarjii kamiyyuu si mudate, hatattamaan itti fayyadamuu addaan kutuu.
4. Wal-nyaatinsa Qorichaa: Kompaawundootni biqiltootaa qoricha tokko tokko waliin wal-nyaachuun bu’a qabeessummaa isaanii irratti dhiibbaa uumuu ykn miidhaa hamaa fiduu danda’u. Yoo qoricha ajajame kamiyyuu fudhattan Begonia sutherlandii fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
5. Ulfaa fi Harma Hoosisuu: 1.1. Yeroo ulfaa fi harma hoosisuun nageenya Begonia sutherlandii fayyadamuu ilaalchisee odeeffannoon daangeffamaadha. Balaa dhufuu danda’u irraa kan ka’e, yeroowwan kanneen keessatti qajeelfama ogeessaa jalatti yoo ta’e malee qorichaaf itti fayyadamuu dhiisuun gaariidha.
6. Dhiphina garaachaa: 1.1. Namoonni tokko tokko Begonia sutherlandii baay’inaan yoo nyaatame ykn sirnaan yoo hin qophaa’in garaa kaasaa, garaa kaasaa ykn garaa kaasaa isaan mudachuu danda’a.
7. Yaaddoo Garmalee Fayyadamaa: Hamma gorfame caalaa guddaa fayyadamuun ykn biqiltuu kana yeroo dheeraaf fayyadamuun dhimma fayyaa hin yaadamne fiduu danda’a. Yeroo hunda dozii fi qajeelfama itti fayyadama gorfame hordofi.
8. Qormaata Qoricha: Yoo youre qorannoo qorichaaf saaxilame, kompaawundootni tokko tokko Begonia sutherlandii keessatti bu’aa qorannoo gidduu seenuun akka danda’amu beekaa. Haala akkasii keessatti ogeessota eegumsa fayyaa waliin itti fayyadama kee irratti mari’achuun ogummaadha.
9. Miira Dhuunfaa: 1.1. Tokkoon tokkoon namaa qaamni wantoota irratti deebii adda addaa kenna. Namoonni dhuunfaa tokko tokko bu’aa Begonia sutherlandii caalaatti miira qabaachuu danda’u, kaan ammoo akka gaariitti dandamachuu danda’u.
10. Deebiin Hin Beekamne: 1.1. Akkuma qoricha uumamaa kamiyyuu, namoota tokko tokko irratti deebii hin eegamne jiraachuu danda’a. Essentia isaal deebii qaamni keessanii ilaaluu fi mallattoon cimaan ykn hin eegamne yoo isin mudate yaala fayyaa barbaaduu.
Waa’ee Begonia sutherlandii Gaaffilee Irra Deddeebiin Gaafataman
1. Begonia sutherlandii nyaachuun nageenya qabaa?
Daraaroonni fi baalli isaanii baay’ina xiqqaadhaan kan nyaataman yoo ta’u, mi’aa isaanii isa tangy, citrus-like ta’een beekamu. Haa ta’u malee, sababa oksaaleetii garmalee fayyadamuun dhimma fayyaa fiduu waan danda’uuf, madaalawaa ta’uun furtuudha. Yoo mirkanaa’aa hin taane doktora mariisisaa.
2. Faayidaan fayyaa Begonia sutherlandi maali?
Vitamin C, antioxidants, fi kompaawundoota farra maaykiroobiyaanii kennuu danda’a, kunis fayyaa ittisa qaamaa, bullaa’insa nyaataa fi ittisa infekshinii deeggaru danda’a, ragaan saayinsii daangeffamaadha.
3. Begonia sutherlandii qoricha aadaa keessatti akkamitti fayyadama?
Afrikaa Kibbaatti akka aadaa dhimma bullaa’insa nyaataa, infekshinii sirna hargansuu fi haala gogaa irratti kan oolu yoo ta’u, yeroo baayyee akka qamadii ykn baala fi raayizoomii irraa baafamutti.
4. Begonia sutherlandii mana keessaa misoomsuun ni danda’amaa?
Eeyyee, mana keessaa gaaddisa gartokkee biyyee akka gaariitti bishaan keessaa bahu fi jiidhinni ol’aanaa (naannoo %70) ta’een ni dagaaga. Amala kaskaadii ta’uu isaatiin baaskitii fannisuuf mijataa dha.
5. Balaan Begonia sutherlandiiin walqabatee dhufu jiraa?
Qabiyyeen oksaaleetii baay’een baay’inaan summii ta’uu danda’a, kunis dhimma tiruu ykn aarii fiduu danda’a. Yeroo hunda xiqqoo nyaadhaa yoo rakkoo tiruu qabaattan irraa fagaadhaa.
6. Begonia sutherlandii akkamitti olola?
Innis bulbils (tubers xixiqqoo) axils baala, cirracha hundee keessatti uumaman irraa ykn hundee tuberous isaa qooduun babal’achuu danda’a. Birraan yeroo babal’ina gaarii dha.
7. Begonia sutherlandii poolineetota ni hawwataa?
Eeyyee, daraaraan isaa burtukaanaa beeyladaa fi simbirroota hummingbirds hawwata, kunis iddoo biqiltuu gaaddidduuf dabalata guddaa taasiseera.
8. Begonia sutherlandii haala qilleensaa qorraa dandamachuu danda’aa?
USDA Zoonii 8–10 keessatti jabaataa dha garuu naannoo qorraa ta’etti akka waggaatti ykn mana keessaa qorra darbee guddachuu danda’a. Yeroo hirribaatti tubers bakka qabbanaawaa fi goggogaa ta’etti kuusuu
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa : Barbaachisummaa Kaartaa Dhangala’aa Naannoo Keessatti