Borututu, saayinsiidhaan Cochlospermum angolense jedhamuun kan beekamu, muka baala baqaqsu hawwataa ta’ee fi amala mul’ataa adda ta’ee fi itti fayyadama qoricha aadaa baay’ee kan qabudha. Dhalataa kutaalee Afrikaa adda addaa kan ta’e mukti kun hariiroo walxaxaa uumamaa fi fayyaa namaa gidduu jiruuf ragaa ta’ee dhaabata.
Borututu olka’iinsa ajaa’ibaa, yeroo baay’ee hanga meetira 25 ga’uu fi gonfoo gaaddidduu fakkaatu kan gaaddisa gahaa kennuudhaan kan beekamudha. Gogaan mukaa furtuu qabiyyee qoricha isaa waan qabuuf, qabxii fedhii guddaa qaba.
Laayibariin alaa gogaa isaa qalla’aa yoo ta’u, halluu halluu diimaa-buraa’aa kan qabu yoo ta’u, gogaan keessaa immoo yeroo saaxilamu halluu burtukaanaa caalaatti socho’aa ta’e mul’isa.
Cochlospermum angolense daraaraan guddaa, agarsiisaa, keelloo hawwata ijaa isaaf kan dabalu yoo ta’u, baala magariisa isaa isa lalisaa ta’een haala bareedaa ta’een wal bira qaba.
Yeroon daraaraa gara firii kennuutti yeroo ce’u, qoochoowwan sanyii dheeraan sanyii hedduu of keessaa qaban ni ba’u, kunis bifa mukkeen irratti daayinamikii hawwataa ta’e dabalata.
Gogaan Borututus kutaa mukaa xiyyeeffannoo ogeeyyii aadaa fi qorattoota ammayyaa booji’eedha. Gogaan isaa kompaawundoota baayooaktiiwii hedduu kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis flavonoids, terpenes fi alkaloids dabalatee, isaanis amaloota qoricha bal’aa ta’eef gumaachu.
Keessi gogaa halluu socho’aa ija qabachuu danda’a, isaa keemikaalaa keessaa kan dhuguma Borututu saayiminii botaanikaa gatii guddaa qabu taasisa.
Aadaa Afrikaa hunda keessatti Borututu sirna qoricha aadaa keessatti bakka guddaa qaba. Hawaasni dhalootaan jiraatan dhimmoota fayyaa hedduu, dhukkuboota bullaa’insa nyaataa irraa kaasee hanga haala gogaa furuu danda’uu isaa hubataniiru.
Gogaan isaa ogummaadhaan sassaabamee qoricha baala mukaa adda addaa uumuuf kan qophaa’u yoo ta’u, beekumsa walxaxaa hawaasni kun naannoo uumamaa isaanii ilaalchisee qaban agarsiisa.
Jaalatamaan Borututus barmaatilee aadaa bira darbee guddachaa waan dhufeef, biqiltoonni yeroo dheeraa akka jiraatan mirkaneessuuf mala sassaabbii itti fufiinsa qabu ilaaluun barbaachisaa ta’uu dabalaa dhufeera.
Qabeenya qoricha Borututus irraa fayyadamuu fi bakka jireenya uumamaa isaa kunuunsuu gidduutti madaallii kaa’uuf tattaaffiin walta’iinsaa hawaasa naannoo, qorattootaa fi kunuunsa eegdota gidduutti taasifamu murteessaadha.
Gatii Soorataa Borututu (Cochlospermum angolense) .
1. Kompaawundoota Feenoolikii: 1.1. Gogaan fi hundeen Borututu kompaawundoota feenooliik kan akka asiidii gaalikii fi asiidii eelaagiik kan badhaadhe yoo ta’u, isaanis bu’aa antioksidaantii cimaa kan kennan yoo ta’u, raadikaalota bilisaa niwutraalize gochuu fi dhiphina oksijiinii dhukkuboota yeroo dheeraa wajjin walqabatan hir’isuuf gargaaru.
2. Flavonoids: 1.1. Biqiltuun kun flavonoids kan akka taxifolin derivatives kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis sochii farra inflammatory fi antioxidant kan deeggaru yoo ta’u, fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa fi ittisa qaamaa kan guddisudha.
3. Kiinoonii: 1.1. Quinones borututu keessatti argaman amaloota farra maaykiroobiyaanii isaaf gumaacha kan qaban yoo ta’u, akka aadaa isaatti infekshinii ittisuuf fi hojii kalee deeggaruuf kan gargaarudha.
4. Kaateekinoota: 1.1. Kompaawundootni poliifeenooliik kun sochii antioksidaantii kan guddisan yoo ta’u, summii balleessuuf gargaaruu fi seelii miidhaa irraa eeguu danda’u.
5. Apokarootinooyidoota: 1.1. Kompaawundootni akka koklooksaantiin fi daayihayidirookookilooksaantiin, gogaa keessatti argaman, dandeettii antioksidaantii isaa irratti dabaluudhaan fayyaa seelii waliigalaa deeggaru.
6. Saapooniin: 1.1. Hundee keessatti kan argaman saapooniiniin hojii ittisa qaamaa fi to’annoo kolestroolii deeggaruun fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa keessatti gumaacha taasisuu danda’a.
7. Taaniin: 1.1. Taaniin amaloota astringent kan kennan yoo ta’u, inflammation fi garaacha hir’isuun madaa fayyisuu fi fayyaa garaachaaf gargaara.
8. Albuuda: 1.1. Borututu albuuda xiqqaa kan akka kaalsiyeemii fi ayirenii kan of keessaa qabu ta’uu hin oolu, gosoota walqabatan irratti hundaa’uun fayyaa lafee fi geejjibaa oksijiinii qaama keessatti deeggaru.
9. Kaarboohayidireetii: 1.1. Hundeen isaa kaarboohayidireetii kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis anniisaa kan kennu yoo ta’u, nyaata aadaa jireenyaa fi fayyinaaf oolu keessatti anniisaa kenna.
10. Vitaminoota: 1.1. Qabiyyeen vaayitaamiin addaa akka gaariitti kan hin galmaa’in ta’us, borututu vitaamin C hamma xiqqaa qabaachuu danda’a, kunis hojii ittisa qaamaa fi suphaa tishuu kan deeggaru yoo ta’u, akkuma biqiltoota walfakkaatan irratti mul’atu.
Akkasumas Dubbisaa: Qajeelfama Guddisuu fi Kunuunsa Marga Cuunfaa (Muhlenbergia Capillaris) .
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Borututu (Cochlospermum angolense) jedhamu kan jedhamu.
1. Deeggarsa Kalee: Borututu amaloota tiruu eeguun kan beekamu yoo ta’u, hojii kalee fayya qabeessa ta’e akka qabaatu gargaara.
2. Gargaarsa bullaa’insa nyaataa: Bullaa’insa nyaataa fayya qabeessa ta’e guddisuuf kan gargaaru yoo ta’u, rakkoo bullaa’insa nyaataa kan akka dhiita’uu fi bullaa’insa nyaataa salphisuu danda’a.
3. Summii balleessuu: 1.1. Borututu adeemsa uumamaa summii balleessuu qaamaa kan deeggaru yoo ta’u, summii balleessuuf gargaara.
4. Farra Inflammatory: 1.1. Biqiltuun kun kompaawundoota bu’aa farra inflammatory qaban kan of keessaa qabu yoo ta’u, dhimmoota inflammation waliin walqabatan hir’isuu danda’a.
5. Tarkaanfii Fincaan: 1.1. Akka qoricha fincaaniitti hojjechuu danda’a, hojii tiruu deeggaruun dhangala’oo garmalee akka balleessan gargaaruu danda’a.
6. Humna Antioxidant: 1.1. Borututu antioxidants kanneen free radicals lolan kan badhaadhe yoo ta’u, fayyaa waliigalaa guddisa.
7. Dambii Kolestroolii: 1.1. Qaama keessatti sadarkaa kolestroolii fayya qabeessa ta’e eeguuf gumaachuu danda’a.
8. Madaallii Sukkaara Dhiigaa: Borututu sadarkaa sukkaara dhiigaa tasgabbeessuuf gargaaruu danda’a, warra dhukkuba sukkaaraa qabaniif faayidaa qaba.
9. Immune Boost: 1.1. Qabeenyi biqiltootaa sirna ittisa qaamaa deggeruu danda’a, ittisa uumamaa qaamolee guddisuu.
10. Dhiibbaa Farra Busaa: Akka aadaa keenyaatti, Borututu qabiyyee farra busaa ta’uu danda’u irraa kan ka’e dhukkuba busaa to’achuuf itti fayyadamaa tureera.
11. Madaa Fayyisu: . Amala farra maaykiroobiyaanii qabaachuu isaatiin madaa fayyisuu fi haala gogaa salphisuu danda’a.
12. Fayyaa sirna hargansuu: Borututu ujummoolee qilleensaa ifa ta’an guddisuudhaan dhimmoota sirna hargansuu irraa boqonnaa kennuu danda’a.
13. Fayyaa Lafee: Soorata biqiltootaa lafee cimaa fi fayyaa ta’e eeguuf gumaachuu danda’a.
14. Deeggarsa Onnee fi Ujummoolee Dhiigaa: Borututu fayyaa onnee fi marsaa dhiigaa irratti dhiibbaa gaarii qabaachuu mala.
15. Amaloota Farra Madaa: Madaa garaachaa irraa eeguu fi fayyaa garaachaa deggeruu danda’a.
16. Dhukkubbii Bulchiinsa: Borututu dhukkubbii fi miira namaa hin tolle to’achuuf gargaaruu danda’a, galata bu’aa dhukkubbii hir’isuu danda’u.
17. Bu’aa Farra alarjii: 1.1. Alarjii salphisuu fi mallattoolee kanaan walqabatan irraa boqonnaa kennuu danda’a.
18. Faayidaa Farra Dulloomuu: Antioxidants Borututus fayyaa gogaa fi bifa dargaggummaaf gumaachuu danda’a.
19. Deeggarsa Farra yaaddoo: Biqiltuun kun amala yaaddoo balleessu salphaa qabaachuu danda’a, kunis boqonnaa akka argatu taasisa.
20. Ittisa Kaansarii: 1.1. Qorannoon duraa akka agarsiisutti kompaawundootni Borututus dandeettii farra kaansarii qabaachuu danda’u.
Akkasumas Dubbisaa: Humna Fayyisaa Baala Urgaa (Ocimmum gratissimum) 15 .
Mala Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Kenname Galmeessuuf Borututu (Cochlospermum angolense) jedhamu kan jedhamu.
1. Decoctions fi Shaayii: 1.1. Malli baay’inaan itti fayyadaman gogaa Borututu irraa decoction ykn shaayii qopheessuudha. Decoction uumuuf, gogaan keessaa bishaan keessatti hamma dhangala’aan sun hir’atutti bilcheessuun kompaawundoota gatii guddaa qaban ni baafama.
Dhangala’aan qindaa’e kun sana booda akka dhugaatii wal’aansaatti dhuguun ni danda’ama. Haaluma walfakkaatuun gogaa isaa bishaan ho’aa keessatti liqimsuun shaayii Borututu tasgabbeessu uumuu dandeessu. Shaayii kana dhuguun fayyaa bullaa’insa nyaataa, summii balleessuu, fi fayyaa waliigalaa deeggaruuf gargaaruu danda’a.
2, Tinctures fi Extracts: 1.1. Tinctures fi extracts bifa qindaa’aa kompaawundoota sochii Borututus ti. Qophiileen dhangala’oo kun yeroo baay’ee humna guddaa kan qabaniifi salphaatti bishaan ykn dhugaatii birootti dabalamuu danda’u.
Copha muraasni Borututu tincture faayidaa fayyaa isaa hojii guyyaa guyyaa keessan keessatti hammachuudhaaf karaa mijataa ta’e isiniif kennuu danda’a.
3, Bifa Budaa: Gogaan Borututu goge gara budaa gaariitti caccabsuun ni danda’ama. Bifa budaa kun kaapsulaa ta’ee ykn smoothies, juices ykn nyaata biroo keessatti makamuu danda’a. Its a versatile option warra mala fayyadama caalaatti of eeggannoo qabu filataniif.
4, Fayyadama Yeroo: Borututus farra maaykiroobiyaanii fi madaa fayyisuu waan qabuuf bakka tokkotti fayyadamuuf akka mijatu taasisa.
Poultice ykn paste gogaa budaa irraa hojjetame madaa, gogaa xixiqqoo aarsuu ykn haala gogaa inflammatory irratti dibamuu danda’a. Yeroo hunda paastaan sun dibachuu kee dura sirnaan sterilize ta’uu isaa mirkaneessi.
5. Nyaata Nyaata Nyaataa Keessatti Galchuu: Aadaan tokko tokko akka dabalata mi’aawaa ta’etti gogaa Borututu nyaata nyaataa keessatti hammatu. Kun doosiin qindaa’aa akka maloota biroo kennuu dhiisuu danda’us, ammas yeroo madaalawaa ta’een fayyadamnu fayyaa waliigalaa keessatti gumaachuu danda’a.
6. Dabalata: 1.1. Dabalataan Borututu, bifa kaapsulaa ykn taableetiin kan argamu, faayidaa fayyaa isaa argachuuf karaa mijataa ta’e dhiyeessa. Yeroo dabalataa filattu, maqaawwan beekamoo ta’an kanneen madda wantoota isaanii itti gaafatamummaadhaan argatan filachuu kee mirkaneessi.
Ragaa Saayinsii fi Qo’annoo Haala Borututu (Cochlospermum angolense) irratti .
1. Sochii Antioksidaantii: 1.1. Abourashed ta’e fi kkf.. (2017) qorannoo DPPH free radical scavenging assay fayyadamuun gogaa borututuu firaakshinii sochii qajeelfamu gaggeesse. Isaanis asiidii gaalikii fi asiidii pirootokatechuik akka qaamolee antioksidaantii ijoo ta’anitti adda baasan, baafamni kun sochii raadikaalii bilisaa guddaa kan agarsiisu yoo ta’u, kunis akka dabalata baala antioksidaantiitti itti fayyadamuu isaa deeggara.
2. Dhiibbaa Farra Busaa: Presber jedhamuun beekama fi kkf. (1991) qorannoo busaa ukkaamsuu hantuutaa irratti hundee borututu irraa baafame irratti qorataniiru Pilaasmoodiyeem berghei. Bu’aan kun guddina paraasitii haalaan hir’isee, hawaasa Afrikaa keessatti wal’aansa busaatiif itti fayyadama aadaa isaa deeggareera.
3. Sochii Farra Paraasitii In Vitro: 1.1. Presber jedhamuun beekama fi kkf. (1992) hundee borututu irraa baafame irratti madaalaniiru Pilaasmoodiyeem faalsiipaaraam fi Pilaasmoodiyeem berghei in vitro keessatti. Bu’aan kun baay’ina DNA paraasitii fi ibsa pirootiinii dhorke, %50 hir’isuun P. falciparum jedhamuun beekama baay’isuun dandeettii farra busaa qabaachuu isaa mirkaneessa.
4. Qabiyyee Feenoolikii fi Sochii Antioksidaantii: Fernaandees jedhamuun beekama fi kkf.. (2023) dhiibbaa dhangala’aa baasuu (PLE) hundee borututu qoratanii, qabiyyee waliigalaa feenoolii (TPC) 343.80 mg/g 50% etaanoolii:bishaan 150°C irratti fayyadamuun argatan. Bu’aan kun sochii antioksidaantii olaanaa agarsiise (1488 μmol Trolox/g qorannoo DPPHn), malawwan decoction barame haalaan caaleera.
Miidhaa Itti Fayyadamaa Borutoo Biqiltuu Qorichaa
1. Rakkoo garaachaa: Yeroo tokko tokko qophii Borututu garmalee fayyadamuun, keessumaa doosiin ol’aanaa ta’e, garaachaa fi garaachaa fiduu danda’a. Kunis mallattoolee akka garaa kaasaa, garaa kaasaa, garaachaa ykn garaa dhiita’uu dabalatee ta’uu danda’a. Its crucial dosages gorfaman hordofuu fi isaan hin caalchifne.
2. Alarjii: 1.1. Akkuma oomisha uumamaa kamiyyuu, theres carraan alarjii, isaan baay’ee xiqqaa ta’us. Borututu erga fayyadamtee booda mallattoolee deebii alarjii kan akka gogaa namaa dhangala’uu, ququnca’uu, dhiita’uu, ykn hafuura baafachuun rakkachuu yoo argite, hatattamaan fayyadamuu addaan kutuu fi yaala fayyaa barbaaduu.
3. Wal-nyaatinsa Qorichaa: Borututu qoricha tokko tokko waliin wal-nyaachuu danda’a. Yoo yeroo ammaa qoricha ajaja ogeessa fayyaatiin kennamu fudhachaa jirtu ykn haala fayyaa bu’uuraa qabaatte, qoricha Borututu irratti hundaa’e fayyadamuu kee dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisi.
Kun keessumaa qoricha youre duraan fudhachaa jirtu waliin wal-nyaatinsi hamaan akka hin jirre mirkaneessuuf barbaachisaa dha.
4. Ulfaa fi Harma hoosisuu: 1.1. Namoonni ulfaa fi harma hoosisan yeroo Borututu ilaalan of eeggannoo gochuu qabu. Yeroo kanatti nageenya isaa ilaalchisee qorannoon daangeffamaadha, kanaaf itti fayyadamuu dura ogeessa fayyaa mariisisuun gaariidha.
5, Daa’immanii fi Maanguddoota: Nageenyi Borututu daa’immanii fi maanguddootaaf akka gaariitti hin hundeeffamne. Qajeelfama yaalaa sirrii malee uummata kana keessatti itti fayyadamuu dhiisuun gaarii dha.
6. Fayyaa Kalee: 1.1. Borututu yeroo baayyee faayidaa kalee qabaachuu danda’uun kan dubbatamu yoo ta’u, garmalee ykn yeroo dheeraaf fayyadamuun fayyaa kalee namoota tokko tokko irratti dhiibbaa uumuu danda’a.
Yoo dhukkuba kalee duraan ture qabaattan ykn qoricha hojii kalee irratti dhiibbaa geessisan fayyadamaa jirtan, Borututu fayyadamuu keessan dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
7. Qulqullinaa fi Madda: Qulqullinaa fi maddi oomishaalee Borututu garaagarummaa qabaachuu danda’a. Balaa faalama ykn ejja xiqqeessuuf oomishaalee Borututu maddoota beekamoo ta’an kanneen gocha sassaabbii fi omishaa sirrii hordofan irraa argachuu keessan mirkaneessaa.
8. Bu’aa Yeroo Dheeraa: 1.1. Qorannoon saayinsii daangeffame irraa kan ka’e, bu’aan yeroo dheeraa Borututu wal irraa hin cinne fi yeroo dheeraaf fayyadamuu guutummaatti hin hubatamne. Akka of eeggannootti, qoricha Borututu irratti hundaa’e boqonnaa malee walitti fufiinsaan fayyadamuu dhiisuun isaa gorfama.
9. Jijjiirama Dhuunfaa: . Qaamni nama dhuunfaa kamiyyuu qoricha uumamaa irratti deebii adda addaa kenna. Wanti nama tokkoof akka gaariitti hojjetu nama biraatiifis akkasuma hojjechuu dhiisuu dandaʼa. Qaamni kee akkamitti deebii akka kennu xiyyeeffannaa kenni, yoo bu’aan hamaan si mudate itti fayyadamuu dhiisi.
Fayyadama Borututu of eeggannoodhaan, faayidaa inni qabaachuu danda’u kabajuun, fi miidhaa inni geessisuu danda’u gadi fageenyaan hubachuun barbaachisaa dha.
Waa’ee Borututu (Cochlospermum angolense) Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deddeebi’anii Gaafataman
1. Borututu qoricha aadaa keessatti maaliif oola?
Borututu akka aadaa qoricha Afrikaa keessatti fayyaa kalee deeggaruuf, summii balleessuuf gargaara, busaa yaaluuf, akkasumas bullaa’insa nyaataa fooyyessuuf fayyadama. Gogaan isaa fi hiddi isaa yeroo baay’ee akka shaayii ykn tincture ta’ee kaayyoowwan kanaaf qophaa’a.
2. Shaayii Borututu akkamitti qopheessitu?
Hundee ykn gogaa borututu kanastaa 1 bishaan bilcheefame ml 300 keessa kaa’uudhaan daqiiqaa 5-10f cirrachaan, calaqqisiisuun, ho’aa ykn qorraa dhuguu. Guyyaatti nyaata dura hanga kooppii 3 dhuguun ni gorfama
3. Borututu namni hundi fayyadamuuf nageenya qabaa?
Borututu dubartoota ulfaa ykn daa’imman xixiqqoodhaaf fayyadamuu hin qabu. Qorichoota tokko tokko waliin wal-nyaachuu waan danda’uuf ykn alarjii fiduu waan danda’uuf yoo narsii ykn qoricha fudhattan ogeessa fayyaa mariisisaa.
4. Faayidaaleen fayyaa Borututu gurguddoon maali?
Qorannoon bu’aa antioxidant, farra busaa fi hepatoprotective isaa ni deeggara. Dhiphina oksijiinii hir’isuuf, hojii kalee deeggaru, fi infekshinii akka busaa ittisuuf gargaaruu danda’a.
5. Borututu summii balleessuuf gargaaruu danda’aa?
Eeyyee, kompaawundootni borututu fenolic fi amaloonni antioxidant adeemsa uumamaa qaamni summii balleessuu, keessumaa kalee fi tiruu ni deeggaru.
6. Are there any side effects of using Borututu?
Akka waliigalaatti akka qajeelfamaatti yeroo fayyadamnu nageenya kan qabu ta’us, garmalee fayyadamuun sababa kompaawundoota hadhaa’oo isaatiin bullaa’insa nyaataa jeequu danda’a. Yeroo hunda qajeelfama doosiin itti kennamu hordofuu fi ogeessa fayyaa mariisisuu.
7. Borututu akkamiin dhandhama?
Shaayiin Borututu dhandhamaa addaa, salphaa hadhaa’aa qaba. Mi’aa fooyyessuuf baala mukaa akka peppermint ykn fennel waliin madaalamuu danda’a.
8. Borututu kolestroolii ykn dhiibbaa dhiigaa gargaaruu danda’aa?
Fayyadamni aadaa fi qorannoon duraa tokko tokko akka jedhanitti, borututu sababa antioxidant fi dhiiga qulqulleessu waan qabuuf kolestroolii to’achuu fi dhiibbaa dhiigaa normalize gochuuf gargaaruu danda’a, garuu qorannoon dabalataa barbaachisaadha.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa: Mala Madaqfamuu Bineensonni Naannoo Danda’an