Caragana sinica, yeroo baayyee Chinese pea-tree ykn Chinese false yellowhorn jedhamuun kan beekamu, biqiltuu baala baqaqsu ykn muka xiqqaa dhalataa Chaayinaa ti. Maatii Fabaceae keessaa tokko yoo ta’u, maatii pea ykn legume jedhamuunis beekama. Biqiltuun kun amala faaya isaatiin kan dinqisiifamu yoo ta’u, yeroo baay’ee lafa miidhagsuu keessatti kan itti fayyadamudha.
Mukti baaqelaa Chaayinaa akkaataa idileetti olka’iinsa naannoo miila 10-15 (meetira 3-5) ta’us, yeroo tokko tokko hanga miila 20 (meetira 6) gahuu danda’us. Biqiltuun kun amala guddinaa banaa, boca vaazii kan qabuu fi damee isaa kan qaxxaamuraa ta’e qaba. Baala pinnate kan baala hedduu of keessaa qabu ni uuma.
Dhuma birraa hanga jalqaba gannaatti, Caragana sinica daraaraa xixiqqoo keelloo ifaa, kan baaqelaa fakkaatu kan tuutaan biqilu ni oomisha. Daraaraan kun baay’ee hawwataa fi biqiltootaaf gatii faayaaf gumaacha.
Biqiltuun kun erga daraaree booda, qodaa sanyii kan qodaa xixiqqoo baaqelaa fakkaatu horata. Poodonni kun sanyii kan of keessaa qaban yoo ta’u, biqiltuu kanaaf fedhii mul’ataa dabaluudha.
Caragana sinica erga hundeeffamee booda haala goggogaa dandamachuu isaatiin beekama. Kunis naannoo bishaan daangeffame keessatti xeriscaping ykn landscaping gochuuf filannoo beekamaa isa taasisa.
Biqiltuun kun haala qilleensaa qorraa ta’eef haala gaariin kan madaqu yoo ta’u, ho’a qorraa dandamachuu kan danda’u yoo ta’u, kunis naannoo qorri qorraa qabutti guddachuuf mijataa taasisa.
Mukti baaqelaa Chaayinaa biyyee bishaan akka gaariitti yaa’u kan filatu yoo ta’u, gosoota biyyee adda addaa dandamachuu danda’a. Akkasumas haala aduu guutuu hanga gaaddidduu gartokkee keessatti akka gaariitti hojjeta.
Sirna hidda cimaa fi dandeettii haala qormaataa keessatti guddachuu irraa kan ka’e, Caragana sinica yeroo tokko tokko naannoo dhiqannaadhaaf saaxilamutti to’annoo dhiqannaa fi tasgabbii biyyeedhaaf kan ooludha.
Hubachiisa kan qabu naannolee tokko tokko bakka dhaloota isaatiin ala, Caragana sinica akka weerartuutti fudhatameera. Dandeettiin isaa naannoo haaraatti hundeessuun babal’achuu isaa sirna ikoo tokko tokko keessatti yaaddoo uumeera.
Akkasumas Dubbisaa: 20 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Erythrofleum couminga (African Corkwood) .
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Caragana Sinica (Chinese Pea-Tree) .
Caragana sinica, Chinese pea-tree ykn Chinese false yellowhorn jedhamuunis kan beekamu, qoricha aadaa keessatti kaayyoo adda addaatiif itti fayyadamaa tureera. Faayidaaleen fayyaa qorichaa 7 Caragana sinica wajjin walqabatan kunooti:
1. Amaloota Farra Inflammatory: Fayyadamni aadaa Caragana sinica tokko tokko akka agarsiisutti amaloota farra inflammatory qabaachuu mala. Sirna qoricha aadaa keessatti haalawwan inflammation waliin walqabatan kan akka arthritis fi dhukkubbii lafee furuuf itti fayyadamaa tureera. Haa ta’u malee, bu’aa dhufuu danda’u kana mirkaneessuu fi malawwan hirmaatan hubachuuf qorannoon saayinsii barbaachisaadha.
2. Antioksidaantii Hojii: Caragana sinica kompaawundoota akka flavonoids, phenolic acids, fi phytochemicals biroo kanneen amaloota antioxidant qaban of keessaa qaba. Antioksidaantoonni raadikaalota bilisaa qaama keessatti miidhaa geessisan kanneen dhukkuboota onnee fi ujummoolee dhiigaa fi gosoota kaansarii murtaa’an dabalatee dhukkuboota yeroo dheeraa adda addaa keessatti hirmaatan akka hin hojjenne gargaaru.
3. Bullaa’insa nyaataa Fayyaa: Gochoonni aadaa tokko tokko fayyaa bullaa’insa nyaataa deeggaruuf Caragana sinica fayyadamuu kan dabalatudha. Mallattoolee bullaa’insa nyaataa salphisuu fi bullaa’insa nyaataa fayya qabeessa ta’e guddisuuf itti fayyadamaa tureera. Haa ta’u malee, qorannoon saayinsii ammayyaa addatti dhiibbaa inni bullaa’insa nyaataa irratti qabu irratti xiyyeeffate daangeffamaadha.
4. Madaa Fayyisu: Qoricha aadaa keessatti, Caragana sinica madaa irratti alaa dibamee adeemsa fayyuu isaaniif gargaara. Biqiltoonni kun qabiyyee farra inflammatory fi madaa fayyisuu danda’an bu’aa kanaaf gumaachuu akka danda’an amana ture. Kanas ta’e sana, madaa fayyisuuf bu’a qabeessummaa isaa mirkaneessuuf qorannoon dabalataa barbaachisaadha.
5. Haala sirna hargansuu: Fayyadamni aadaa Caragana sinica dhimmoota sirna hargansuu kan akka qufaa fi qorraaf qoricha of keessatti qabata. Tokko tokko amalli biqiltootaa sirna sirna hargansuu irratti dhiibbaa tasgabbeessu qabaachuu akka danda’u yaadu. Haa ta’u malee, ragaan saayinsii himannaa kana deeggaru hanqina qaba.
6. Dandeettii Farra Baakteeriyaa: Qorannoon tokko tokko sochii farra baakteeriyaa Caragana sinica extracts qorataniiru. Yaadni isaa kompaawundootni tokko tokko biqiltuu sana keessa jiran guddina baakteeriyaa tokko tokko dhorkuu danda’u. Sochiin farra baakteeriyaa ta’uu danda’u kun wal’aansa infekshinii irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a, garuu qorannoon dabalataa barbaachisaadha.
7. Immunomodulatory kan jedhu Bu’aa: Fayyadamni aadaa Caragana sinica sirna ittisa qaamaa irratti dhiibbaa qabaachuu akka danda’u agarsiisa. Haa ta’u malee, qorannoon saayinsii amaloota immunomodulatory isaa qoratu baay’ee xiqqaa waan ta’eef, akkamitti hojii ittisa qaamaa irratti dhiibbaa uumuu akka danda’u hubachuuf qorannoon dabalataa barbaachisaadha.
Akkasumas Dubbisaa: 20 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Helichrysum Petiolare (Biqiltuu Licorice) .
Mala Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Caragana Sinica (Chinese Pea-Tree) Argamu Galmeessuuf .
Faayidaa fayyaa qorichaa armaan dura ibsame galmaan ga’uuf akkamitti Caragana sinica akka itti fayyadaman ibsi waliigalaa kunooti:
1. Amaloota Farra Inflammatory: Baalli ykn kan Caragana sinica irraa baafame qophii aadaa kan akka shaayii ykn qamadii keessatti fayyadamuu danda’a ture. Baalli ykn kutaaleen biqiltootaa kan biroo sassaabamee, gogsuu, achiis bishaan hoʼaa keessatti cuuphuudhaan shaayii godhachuun ni dandaʼama ture. Shaayiin kun dhimmoota inflammation waliin walqabatan salphisuuf dhuguu danda’a.
Dooziin aadaa garaagarummaa guddaa qabaachuu danda’a, qajeelfama saayinsii malees, doosiin murtaa’e murteessuun rakkisaadha. Ogeessa baala mukaa ykn ogeessa eegumsa fayyaa mariisisuun gaarii ta’a.
2. Sochii Antioksidaantii: Haaluma walfakkaatuun, baalli ykn baafame shaayii ykn qophii antioksidaantii badhaadhe hojjechuuf itti fayyadamuun ni danda’ama ture. Baala goggogaa ykn kutaa biqiltuu bishaan ho’aa keessatti liqimsuun shaayii bishaan daakuu mala barame dha. Shaayiin kun amaloota antioksidaantii isaa irraa fayyadamoo ta’uu danda’uuf dhuguun ni danda’ama ture.
Dozaajiin gocha aadaa irratti hundaa’uu danda’a, garuu dozaajii sirrii ta’e murteessuu dura ogeessa mariisisuun gorfama.
3. Fayyaa bullaa’insa nyaataa: Fayyaa bullaa’insa nyaataaf, baalli ykn biqiltoonni irraa baafaman qoricha baala mukaa qopheessuuf itti fayyadamuu danda’u turan. Kutaalee biqiltuu bishaan ho’aa keessatti liqimsuun infuushinii ykn decoction gochuun mala barame ta’uu danda’a. Dhangala’aa qophaa’e dhuguun gorfamuu danda’a.
Doziin aadaa garaagarummaa qabaachuu danda’a, garuu ammas, ogeessa eegumsa fayyaa ykn ogeessa baala mukaa mariisisuun barbaachisaa dha.
4. Madaa Fayyisu: Fayyadama alaatiif, poultices ykn dibata kutaalee biqiltootaa caccabanii ykn qophaa’an irraa hojjetaman madaa irratti dibamuu danda’a ture. Kutaaleen biqiltootaa caccabsanii kallattiin naannoo dhibee kanaan miidhame irratti akka poultice tti dibamuu danda’u turan. Akka filannootti, bu’aan baafame dibata ykn salve keessatti hammatamee bakka tokkotti dibamuu danda’a.
Kun alaa fayyadamuu waan of keessaa qabuuf, dozaajiin yaaddoo miti. Haa ta’u malee, ammallee ogeessa eegumsa fayyaa mariisisuun gaariidha.
5. Haala sirna hargansuu: Qorichootni aadaa dhimma sirna hargansuu shaayii ykn infuushinii dhuguu kan dabalatu ta’uu danda’a. Kutaalee biqiltoota goggogan bishaan ho’aa keessatti cuuphuudhaan shaayii qopheessuun mala barame dha. Danfaa shaayii ho’aa irraa dhufu hafuura baafachuuf yaadame ta’uu danda’a.
Doziin aadaa garaagarummaa qabaachuu danda’a, garuu fedhiin dhuunfaa ogeessa eegumsa fayyaa waliin mari’atamuu qaba.
6. 6.. Dandeettii Farra Baakteeriyaa: Dhiibbaan farra baakteeriyaa ta’uu danda’u qoricha baala mukaa infekshiniif oolu keessatti Caragana sinica fayyadamuuf sababa ta’uu danda’a ture. Shaayii bishaan daakuu ykn bifa baala mukaa kan biraa qopheessuun keessootti fayyadamuuf itti fayyadamuu dandaʼa ture.
Kun itti fayyadama keessoo ta’uu danda’u waan of keessaa qabuuf, doosiin qajeelfama ogeessaa barbaada.
7. Bu’aa Immunomodulatory: Fayyadamni aadaa biqiltuu kana qoricha adda addaa keessatti hammachuudhaan deeggarsa sirna ittisa qaamaa kan dabalatu ta’uu danda’a. Shaayii bishaan daakuu ykn infuushinii uumuun mala biqiltuu kana fayyadamuuf qopheessuu ta’uu danda’a.
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Caragana Sinica Fayyadamuun Qabu
1. Walnyaatinsa Alarjii: Namoonni tokko tokko kompaawundoota addaa Caragana sinica keessatti argaman irratti alarjii qabaachuu danda’u. Alarjiin namoota miiraan qabaman irratti akka gogaa namaa dhangala’uu, qufa’uu, diimaa ta’uu ykn kana caalaa cimaa ta’etti mul’achuu danda’a.
Caragana sinica erga fayyadamtanii booda mallattoon alarjii yoo isin mudate, itti fayyadama isaa addaan kutuu fi yaala fayyaa barbaadaa.
2. Dhiphina garaachaa: Qorichootni baala mukaa, keessumaa yeroo baay’inaan yoo fudhataman ykn sirnaan hin qophaa’in yeroo tokko tokko dhimmoota garaachaa kanneen akka garaa kaasaa, garaa kaasaa, garaa kaasaa ykn garaa kaasaa fiduu danda’u.
Caragana sinica erga fayyadamtanii booda mallattoolee kana keessaa tokko yoo isin mudate, itti fayyadama isaa dhaabuun ogeessa eegumsa fayyaa mariisisuun gaariidha.
3. Qoricha sammuu hadoochu Walqunnamtii: Caragana sinica dabalatee qorichi baala mukaa qoricha fudhachuu dandeessu waliin wal-nyaachuu danda’a. Qabiyyeen keemikaalaa biqiltootaa akka gaariitti waan hin qoratamneef, qoricha ajaja ogeessa fayyaatiin kennamu ykn dabalata baala mukaa biroo wajjin wal-nyaatinsa uumuuf balaan ni jira.
4. Ulfaa fi Harma hoosisuu: Namoonni ulfaa fi harma hoosisan yeroo qoricha baala mukaa fayyadaman of eeggannoo gochuu qabu, sababiin isaas dhiibbaan biqiltoonni hedduun daa’imman gadameessa keessa jiran fi daa’imman guddachaa jiran irratti qaban sirriitti waan hin hubatamneef.
5. Hanqina Kilinikaalaa Ragaa: Miidhaan Caragana sinica fayyadamuun dhufuu danda’u tokko ragaan kilinikaa bu’a qabeessummaa fi nageenya isaaf mirkanaa’e dhabuudha.
Gatii Soorataa Caragana sinica (Muka Baaqelaa Chaayinaa) .
1. Pirootiinii: 1.1. Sanyiiwwan Caragana sinica tilmaamaan pirootiinii %20-30 kan of keessaa qabu yoo ta’u, suphaa maashaalee fi hojii meetaaboliidhaaf amiinoo asiidota barbaachisoo ta’an ni kenna.
2. Faayibara Nyaataa: 1.1. Sanyii keessatti naannoo faayibara %5-10 kan qabu yoo ta’u, fayyaa bullaa’insa nyaataa ni deeggara, sukkaara dhiigaa ni to’ata, akkasumas quufa ni jajjabeessa.
3. Kaarboohayidireetii: 1.1. Sanyiiwwan kaarboohayidireetii %40-50 kan dhiyeessan yoo ta’u, sochii guyyaa guyyaa fi hojii qaamaatiif madda anniisaa ta’ee tajaajila.
4. Flavonoids: 1.1. Flavonoids 100-200 mg/100g kan of keessaa qaban yoo ta’u, bu’aa antioxidant kan kennan yoo ta’u, dhiphina oksijiinii fi inflammation hir’isa.
5. Istiilbeenooyidii: 1.1. Kompaawundootni akka α-viniferin fi miyabenol C (10-50 mg/100g) amaloota farra inflammatory fi neuroprotective gumaachu.
6. Saapooniin: 1.1. 20-40 mg/100g kan ta’an saapooniinoonni hojii ittisa qaamaa kan deeggaran yoo ta’u, sadarkaa kolestroolii gadi buusu danda’u.
7. Zayitii Coomaa: 1.1. Sanyiiwwan zayita coomaa %8-12 kan argamsiisan yoo ta’u, kunis anniisaa kan kennu yoo ta’u, fayyaa meembraanii seelii kan deeggarudha.
8. Vitamin C: 1.1. Hamma xiqqaa (5-10 mg/100g) keessatti kan argamu yoo ta’u, fayyaa ittisa qaamaa kan deeggaru yoo ta’u, akka antioxidant ta’ee hojjeta.
9. Kaalsiyeemii: 1.1. Kaalsiyeemiin 50-100 mg/100g yoo ta’u fayyaa lafee fi hojii maashaalee keessatti gargaara.
10. Pootaasiyeemii: 1.1. 200-300 mg/100g yoo ta’u, pootaasiyeemiin fayyaa onnee, madaallii dhangala’aa fi daddarbiinsa narvii ni deeggara.
Ragaa Saayinsii fi Qorannoowwan Haala Caragana sinica irratti
1. 1.. Isa fi kkf. (2017): 1.1. Qorannoon kun flavonoids hundee Caragana sinica keessaa baafame adda baasee, bu’aa antioxidant fi farra inflammatory in vitro agarsiisa, fayyadama aadaa isaa inflammation fi dadhabbi yaaluuf deeggara. Inni, Q., Zhao, Y., fi kanneen biroo; Zhang, Z. (2017) fi kanneen biroo. Xiinxala qaamolee keemikaalaa hundee Caragana sinica. Joornaalii Etnoofarmaakooloojii, 204, 123–130.
2. Biiftuu fi kkf. (2023): 1.1. Qorattoonni akka arganitti oligostilbenes kan Caragana sinica stems irraa argame moodeelota hantuuta dhukkuba sukkaaraa keessatti bu’aa sukkaara hir’isuu agarsiisa, kunis sadarkaa guluukoosii dhiigaa %15-20 hir’isuun, bulchiinsa dhukkuba sukkaaraa akka danda’u agarsiisa. Sun, X., Ma, J., Li, C., Zang, Y., Tian, J., Li, L., Li, Y., Ye, F., & Zhang, D. (2023) fi kanneen biroo. Oligostilbenes kanneen sukkaaraa gadi aanaa qaban hidda Caragana sinica irraa. Keemistirii Baayooorgaanikii, 134, 106458.
3. Luo fi kkf. (2010): 1.1. Qorannoon kun hundee Caragana sinica irraa oligostilbenes asoosama shan adda baasuun, aadaa seelii keessatti sochii farra inflammatory guddaa agarsiisuun, itti fayyadama isaa arthritis fi neuralgia yaaluun mirkaneessa. Luo, HF, Zhang, L. P., fi kanneen biroo; Hu, CQ (2010) fi kanneen biroo. Oligostilbenes asoosama shan hundee Caragana sinica irraa. ChemInform, 32(37) irratti kan ibsame.
4. Meng fi kkf. (2018): Waliigala flavonoid extracts (TFC) Caragana sinica (15-60 mg/kg) irraa baay’ina infarkii sammuu hir’isuu fi dhangala’aa dhiiga sammuu fooyyessuu moodeela hantuutaa ischemic stroke keessatti, bu’aa neuroprotective fi angiogenic agarsiisa. Meng, Q., Waang, Y., fi kanneen biroo; Chen, Y. (2018) fi kanneen biroo. Waliigala flavonoids Caragana (TFC) keessatti angiogenesis kan jajjabeessu fi cerebral perfusion moodeela hantuutaa ischemic stroke keessatti guddisa. Daangaawwan Niwuroo Saayinsii, 12, 635.
5. 5.. Kulanthaivel jedhamuun beekama fi kkf. (1995) tiin.: 1.1. Stilbenoids Caragana sinica irraa dhufan sarara seelii kaansarii harmaa irratti in vitro keessatti sochii farra kaansarii agarsiisan, kunis himannaa aadaa kaansarii harmaa yaaluuf jedhu kan deeggarudha. Kulanthaivel, P., Janzen, WP, Baalaas, L. M., fi kanneen biroo; Jiyaang, JB (1995) fi kanneen biroo. Inhibiitaroota pirootiinii kinaasii C uumamaan argaman. Pilaantaa Meedikaa, 61 (1), 41-44.
6. Piao fi kkf. (2004): 1.1. Caragana sinica extracts qorannoo seelii irratti hundaa’e keessatti sochii faayitooestrogenic agarsiiseera, kunis qoricha aadaa keessatti jeequmsa dubartootaa akka dysmenorrhea keessatti fayyadamuu isaa deeggareera. Piao, HR, Jin, SH, fi kanneen biroo; Kiim, YS (2004) fi kanneen biroo. Sochii faayitooestrojeeniik kan Caragana sinica extracts. Joornaalii Etnoofarmaakooloojii, 95(2-3), 255–261.
Waa’ee Caragana sinica (Muka Baaqelaa Chaayinaa) Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deebi’anii Gaafataman
1. Caragana sinica jechuun maali?
Caragana sinica, Chinese Pea-Tree jedhamuun kan beekamu, biqiltuu baala baqaqsu dhalataa Eeshiyaa yoo ta’u, qoricha aadaa Chaayinaa fi naannoo tokko tokkotti akka biqiltuu nyaatamuu danda’utti fayyadama.
2. Sanyii fi daraaraan Caragana sinica nyaatamuu danda’aa?
Eeyyee, daraaraan fi sanyiiwwan dargaggoonni nyaatamuu danda’u, yeroo baay’ee akka kuduraatti ykn nyaata qorichaatti kan nyaataman yoo ta’u, sanyiiwwan garuu mi’aa lallaafaa fi summii qabaachuu danda’an irraa kan ka’e bilcheessuun dirqama.
3. Caragana sinica faayidaa fayyaa akkamii qaba?
Bu’aa farra inflammatory, antioxidant, hypoglycemic, neuroprotective, fi phytoestrogenic kan qabu yoo ta’u, wal’aansa dhukkuba arthritis, dhukkuba sukkaaraa, dhiigni sammuu keessatti dhangala’uu fi jeequmsa dubartootaa deeggara.
4. Caragana sinica fayyadamuuf nageenya qabaa?
Giddugaleessa ta’een akka nageenya qabutti ilaalama, garuu garmalee fudhachuun sababa kompaawundoota akka L-canavanine balaa fiduu danda’a; itti fayyadamuu dura ogeessa fayyaa mariisisaa.
5. Caragana sinica qoricha aadaa keessatti akkamitti fayyadama?
Hiddi isaa fi daraaraan isaa dhiibbaa dhiigaa, dhukkuba arthritis, dadhabbii fi jeequmsa dubartootaa yaaluuf kan oolu yoo ta’u, yeroo baay’ee akka marqaa ykn akka baafamaatti qophaa’a.
6. Caragana sinica dhukkuba sukkaaraa gargaaruu danda’aa?
Qorannoon akka agarsiisutti oligostilbenes isaa guluukoosii dhiigaa gadi buusa, kunis to’annoo dhukkuba sukkaaraaf gargaarsa ta’uu danda’a.
7. Caragana sinica eessatti biqila?
Dhalataa Chaayinaa, keessumaa Moongooliyaa fi Tibeet yoo ta’u, biyyee bishaan gaarii qabu, cirracha qabu keessatti aduu guutuu keessatti kan dagaagu yoo ta’u, faayaafi qorichaaf kan misoomudha.
8. Caragana sinica fayyadamuun miidhaa cinaa qabaa?
Garmalee fayyadamuun sababa saapooniinii ykn L-kanaavaaniniin summii salphaa ykn dhimma bullaa’insa nyaataa fiduu danda’a; madaalawaa fi gorsi fayyaa ni gorfama.
Akkasumas Dubbisaa: Gahee Jallisii Hanqina Bishaanii Qonnaaf Furuu Keessatti Qabu