Hydnocarpus castaneus, yeroo baayyee Indian Chaulmoogra ykn Chaulmoogra jedhamuun kan beekamu, gosa mukaa nama booji’u yoo ta’u, lafa baala qabeessa Kibba Baha Eeshiyaa irraa kan maddudha. Ajaa’iba botaanikaa kun seenaa badhaadhaa qoricha aadaa waliin wal-xaxaa, bifa adda ta’ee fi bakka jireenyaa ka’umsa isaa tropical wajjin walsimu qaba.
Biyyoota akka Hindii, Miyanmaar (Barmaa), fi Taayilaandi dabalatee onnee Kibba Baha Eeshiyaa irraa kan dhufe Hydnocarpus castaneus naannolee uumamaa fi aadaa tapestry keessatti gadi fageenyaan kan maxxane dha. Imalli mukkeen kun bara durii yeroo qorichi aadaa dhukkuboota ittisuuf gargaarsa jalqabaa ture irraa eegaleeti.
Dameelee walxaxaa Chaulmoogra keessa ture kan wanti addaa zayita Chaulmoogra jedhamuun beekamu argame—argannoon kun imala yaalaa dinqisiisaa taʼeef haala mijeessa.
Walqunnamtii fayyina uumamaa fi qorannoo saayinsii irratti, zayitiin Chaulmoogra dhukkuba nadaayii, dhukkuba Hansens jedhamuunis beekamuuf qoricha ta’uu danda’u ta’ee mul’ate. Dhukkubni nadaayii, haalli sodaatamaa fi maqaa balleessituu, bu’aa bifa namaa balleessuun jaarraa hedduuf hawaasa dhiphisaa ture. Zayitiin Chaulmoogra sanyii Hydnocarpus castaneus irraa kan baafame yoo ta’u, qabiyyee farra maaykiroobiyaanii fi farra inflammatory kan gidiraa namoota dhibee kanaan qabaman salphisuu danda’u qaba jedhamee amanama ture.
Kan nama ajaa’ibu, maloonni aadaa bulchiinsa naannoo bakka tokkotti fayyadamuu fi qoricha lilmoo kan dabalatu ture. Zayitiin Chaulmoogra dandeettii abdachiisaa qabaatus qormaata kaa’eera. Urgaa cimaa fi cimaan isaa filannoo nama hin hawwanne kan godhe siʼa taʼu, qoricha lilmoo dhukkubsattootaaf mijataa hin turre. Kanas ta’e sana, boqonnaan seenaa kun walqunnamtii uumamaa fi qoricha irratti ifa kan kennu yoo ta’u, biqiltoonni akka Hydnocarpus castaneus iccitii fayyinaa akkamitti akka qaban agarsiisa.
Kanfaasiin uumama Hydnocarpus castaneus jedhamu lafa Kibba Baha Eeshiyaa hunda keessatti babal’ata. Gosti kun naannoo tiroopikaalaa fi subtiroopikaalaa keessatti kan argatu yoo ta’u, bosonni lalisaa fi rooba baay’een naannoo guddina isaaf mijatu uumu. Biyyeen lalisaa fi qilleensi jiidha qabu biyyoota akka Hindii, Miyanmaar fi Taayilaandi mukni kun dagaaguuf bakka kunuunsaa isa barbaachisu kenna.
Mukti Chaulmoogra kun ka’umsa isaa kan biyya alaa calaqqisiisu daawwannaa mul’ataa nama hawwatu dhiheessa. Akka biqiltuu yeroo hunda magariisa giddu galeessaatti kan dhaabbate yoo ta’u, olka’iinsa meetira 10 hanga 15 kan gahu yoo ta’u, kunis lubbuu bakka jireenyaa isaatiif ragaadha. Baaloonni Hydnocarpus castaneus hojii guddaa dizaayinii uumamaa ti-jijjiirama, salphaa fi boca elliptical dha. Magariisa calaqqisuun isaanii fi dheerinni isaanii seentimeetira 10 hanga 20 ta’u, bosona kana keessatti wal faallaa dinqisiisaa uuma.
Waltajjiin daraaraa daraaraa magariisa-keelloo micciiramaa, simfooni haxxummaa aartii uumamaa fida. Daraaraan xixiqqoo, kan namatti hin mul’anne kun waadaa jireenyaa, bakka bu’iinsa gahee mukkeen sirna ikoo keessatti qaban of keessaa qabatu.
Fuduraaleen, boqonnaa biraa seeneffama mukaa kana keessatti, akka dhagaa gati jabeessa geengoo ykn xiqqoo dheeraa ta’ee fi daayameetira seentimeetira 2.5 fi 5 gidduutti mul’atu. Fuduraaleen kun sanyiiwwan furtuu zayita Chaulmoogra qaban of keessaa qabu. Gogaan isaa kan uwwifame, qalla’aa fi halluu diimaa-buraa’aa, muka elementoota irraa waan eeguuf seenaa dandamachuu hima.
Hiika botaanikaa isaatiin alatti, Hydnocarpus castaneus sagalee seenaa fi aadaa wajjin sagalee dhageessisa. Walqabsiisni mukkeen wal’aansa dhukkuba nadaayii wajjin qaban qormaata hojii yaalaa bara qoricha ammayyaa dura ture irratti ifa kenna. Innis akka yaadachiisa barbaacha dhuma hin qabne dhala namaa dandeettii fayyisuu uumamaa hubachuu fi itti fayyadamuuf tajaajila.
Hydnocarpus castaneus wal-tapha uumama, qoricha aadaa fi fedhii beekuu namaa gidduu jiruuf ragaa jiraataa ta’ee dhaabata. Mukti kun ka’umsa isaa Kibba Baha Eeshiyaa irraa kaasee hanga bifa walxaxaa ta’etti, seeneffama jaarraa hedduuf ture of keessaa qaba. Saayinsiin yaalaa akkuma guddachaa deemuun, barbaachisummaan seenaa zayitii Chaulmoogra kan itti fufu yoo ta’u, gahee gosti dinqisiisaa kanaa seenaa fayyina uumamaa keessatti qabu kabaja.
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Hydnocarpus castaneus (Chaulmoogra) .
1. Wal’aansa Dhukkuba Nadaayii (History Significance): . Zayitiin Chaulmoogra sanyii Hydnocarpus castaneus irraa kan baafame seenaa keessatti akka yaala dhukkuba nadaayii (dhukkuba Hansens)tti fayyadamaa ture. Zayitiin kun amala farra maaykiroobiyaanii fi farra inflammatory kan mallattoolee haala nama dadhabsiisu kanaa salphisuu danda’u akka qabu amanama ture. Innis bakka tokkotti dibame ykn karaa qoricha lilmootiin kennama ture. Haa ta’u malee, antibaayootikoonni ammayyaa yaala dhukkuba nadaayii keessatti zayita Chaulmoogra baay’inaan bakka bu’aniiru, sababa filannoowwan bu’a qabeessaa fi mijataa hin taaneef.
2. 2.. Haala Gogaa: 1.1. Zayitiin sanyii Hydnocarpus castaneus irraa argamus akka aadaa isaatti dhukkuboota gogaa adda addaa kanneen akka psoriasis fi eczema yaaluuf itti fayyadamaa ture. Amalli isaa farra inflammatory gogaa aarii qabu tasgabbeessuu fi ququnca’uu salphisuuf gargaara jedhamee yaadamaa ture.
3. 3.. Madaa Fayyisu: 1.1. Zayitiin Chaulmoogra farra maaykiroobiyaanii fi gogaa namaa tasgabbeessuu waan danda’uuf madaa fayyisuu akka danda’u amanama ture. Adeemsa fayyinaa gargaaruuf madaa fi ciccitaa irratti bakka tokkotti dibame.
4. 4.. Amaloota Farra Inflammatory: 1.1. Zayitiin kun bu’aa farra inflammatory ta’eef kan itti fayyadame yoo ta’u, kunis infeekshinii fi dhukkubbii inflammation waliin walqabatee dhufu irraa boqonnaa akka argatu yaadame.
5. 5.. Dhukkubbii Hir’isuu: Qoricha aadaa keessatti zayitiin Chaulmoogra yeroo tokko tokko akka dhukkubbii hir’isutti, keessumaa dhukkubbii lafee fi maashaalee irratti fayyadamaa ture. Fayyadamni isaa dhukkubbii fi miira namaa hin tolle hir’isuuf akka gargaaru amanama ture.
6. 6.. Bu’aa Farra Baakteeriyaa fi Farra fangasii: Zayitiin sanyii Hydnocarpus castaneus irraa argame kun amaloota farra baakteeriyaa fi farra fangasii akka qabu kan amaname yoo ta’u, kunis infekshinii adda addaa yaaluuf seenaa keessatti itti fayyadama isaaf gumaachuu mala.
7. 7.. Gochaalee Fayyisaa Aadaa: Zayitiin Chaulmoogra naannolee mukti Hydnocarpus castaneus dhalootaan itti argamu keessatti qaama gochaalee fayyisuu aadaa ture. Dhukkuboota adda ta’aniif yaala aadaa fi aadaa keessatti gahee qaba ture.
Akkasumas Dubbisaa: Faayidaa Fayyaa Qorichaa Hoodia gordonii (Biqiltuu Hoodia) 10 .
Mala Itti Fayyadama Faayidaa Fayyaa Qoricha Kenname Galmeessuuf Haayidnookaarpus kaastaneus (Chaulmoogra) jedhamu .
1. Wal’aansa Dhukkuba Nadaayii: Zayitiin Chaulmoograa kallattiin naannoo gogaa dhibee kanaan qabame irratti kan dibame yoo ta’u, dhukkubni nadaayiitiin qabame. Zayitoonni kun farra maaykiroobiyaanii fi farra inflammatory ta’uu isaanii madaa gogaa fi inflammation dhukkuba kanaan walqabatee dhufu salphisuuf gargaaruu akka danda’an amanamaa ture.
2. Haala Gogaa: 1.1. Zayitiin kun haalawwan gogaa adda addaa kan akka psoriasis fi eczema irratti bakka tokkotti fayyadamaa ture. Gogaa nama aarse tasgabbeessuu fi qufa’uu fi inflammation hir’isa jedhamee yaadamaa ture.
3. Madaa Fayyisu: 1.1. Zayitiin Chaulmoogra madaa fi ciccitaa irratti dibamee fayyisuuf gargaara ture. Amalli farra baakteeriyaa qabaachuun isaa infekshinii ittisuuf gumaacha qabaachuu danda’a ture.
4. Amaloota Farra Inflammatory: 1.1. Zayitiin Chaulmoogra sanyii Hydnocarpus castaneus irraa baafamee bakka tokkotti fayyadamuuf kan oolu ture. Akkaataa idileetti bifa diilalla’een ykn zayita geejjibaa waliin makamee gogaa irratti itti fayyadama nageenya qabuu fi bu’a qabeessa ta’e mirkaneessuuf fayyadama ture. Zayitiin Chaulmoogra diluted kallattiin naannoo gogaa inflamed irratti dibame. Malli kun miira namaa hin tolle inflammation wajjin walqabatee dhufu irraa boqonnaa naannootti kennuudhaaf kan kaayyeffatedha.
Amalli farra inflammatory zayitiin Chaulmoogra diimachuu, dhiita’uu fi aarii haala gogaa ykn miidhaan qaamaa waliin walqabatee dhufu hir’isuuf gargaaruu akka danda’u amanama ture.
5. Dhukkubbii Hir’isuu: Zayitiin Chaulmoogra, zayita baattuu mijaawaa wajjin yoo walitti makamu, bakka dhukkubbiin jirutti masaajii ykn xuuxuuf itti fayyadamuu ni danda’ama. Walnyaatinsi zayitii sun suuta jedhee bakka dhukkubbii qabutti dhiqamee ture. Malli kun boqonnaa fi boqonnaa naannootti argamu kennuudhaaf kan akeekedha. Zayitii Chaulmoograan masaajii gochuun maashaalee boqochiisuuf, marsaa dhiigaa fooyyessuu fi dhukkubbii hir’isuuf akka gargaaru amanama ture.
6. Dhiibbaa Farra Baakteeriyaa fi Farra fangasii: Huccuun ykn kompressiin tokko zayita Chaulmoograa fi bishaan diilalla’e keessatti jiidha. Huccuun jiidhina qabu akka kompressitti naannoo dhukkuba kanaan qabame ykn dhibee kanaan qabame irratti dibama. Malli kun zayitiiwwan qaamolee farra baakteeriyaa fi farra fangasii ta’uu danda’an waliin kallattiin wal qunnamuu fi xuuxuu isaaniif kan kaayyeffate ture. Kompreesiin infekshinii baakteeriyaa fi fangasii irraa boqonnaa naannootti akka kennu, fayyina akka guddisu fi miira namaa kan hin tolle hir’isa jedhamee amanama ture.
Akkasumas Dubbisaa: Faayidaa Fayyaa Qorichaa 10 Hunteria congolana (Bush Mango)
Miidhaa Gamaa Fayyadamaa Hydnocarpus castaneus Biqiltuu Qorichaa
Hydnocarpus castaneus, keessattuu zayitiin isaa (zayitii Chaulmoogra), seenaa keessatti qoricha aadaa keessatti kaayyoo qoricha adda addaatiif itti fayyadamaa ture. Amaloota wal’aansaa murtaa’an qaba jedhamee kan amanamu ta’us, biqiltoota dabalatee wantoota uumamaa fayyadamuun balaa fi miidhaa cinaa qabaachuu akka danda’u hubachuun barbaachisaadha. Miidhaa Hydnocarpus castaneus fayyadamuun fiduu danda’u ilaalchisee yaadonni muraasni kunooti:
1. Gogaa Nama Aarsuu: . Zayitiin Chaulmoogra urgooftuu cimaa fi namatti hin tolle qabaachuun kan beekamu yoo ta’u, kallattiin gogaa irratti dibamuun namoota tokko tokko irratti gogaan akka aarsuu, diimaa ta’uu ykn alarjii fiduu danda’a.
2. Alarjii: 1.1. Namoonni tokko tokko qaamolee Hydnocarpus castaneus ykn bu’aa isaa keessatti argaman irratti alarjii qabaachuu danda’u, kunis yeroo bakka tokkotti fayyadaman ykn liqimfaman alarjii fida.
3. Miira qabaachuu: . Namoonni adda addaa kompaawundoota sochii qaban zayita Chaulmoogra keessatti argaman irratti sadarkaa adda addaa qabaachuu danda’u. Miira qabaachuun gogaan akka namatti hin tolle, diimachuu ykn aariidhaan mul’achuu danda’a.
4. Balaa Infeekshinii: . Zayitii Chaulmoogra madaa banaa ykn ciccitaa irratti dibachuun carraa infekshinii dabaluu danda’a, keessumaa yoo zayitiin sun sirnaan sterilized ykn diluted hin taane.
5. Dhimmoota Hafuura Baafannaa: Urgaa cimaa zayita Chaulmoograa afuura baafachuun namoota dhuunfaa tokko tokko keessattuu namoota sirna hargansuu isaaniif miira qaban irratti rakkoo sirna hargansuu fiduu danda’a.
6. Dhiphina garaachaa: . Zayitii Hydnocarpus castaneus ykn kan irraa maddu liqimsuun jeequmsa garaachaa kan akka garaa kaasaa, garaa kaasaa ykn garaachaa fiduu danda’a.
7. Wal-nyaatinsa Qorichaa: Zayitiin Chaulmoogra qoricha tokko tokko waliin wal-nyaachuu danda’a, kunis xuuxamuu isaanii, meetaabolii isaanii ykn bu’a qabeessummaa isaanii irratti dhiibbaa uumuu danda’a. Qorichoota biroo cinatti fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisuun barbaachisaa dha.
8. Qorannoo Daangeffame: 1.1. Qorannoo fi sanadoonni nageenyaafi bu’a qabeessummaa Hydnocarpus castaneus itti fayyadama yaalaa ammayyaa irratti argaman muraasa irraa kan ka’e, itti fayyadama isaa wajjin walqabatee balaan hin eegamne jiraachuu danda’a.
9. Fayyadama Yaalaa Dulloome: Its important to note that Chaulmoogra oils seenaa keessatti itti fayyadamni dhukkuba nadaayii fi haalawwan biroof sababa wal’aansi bu’a qabeessaa fi ragaa irratti hundaa’e jiraachuu isaatiin baay’inaan dulloomee jira.
Gatii Soorataa Hydnocarpus castaneus (Chaulmoogra) .
1. Asiidii Haayidinookaarpiik: 1.1. Asiidiin haayidinookaarpiik asiidii coomaa saayikiloopenteeniilii adda ta’ee fi zayita sanyii Haayidnookaarpus kaastanees keessatti argamu yoo ta’u, walnyaatinsa zayitiiwwanii keessaa qooda guddaa qaba. Keessattuu infekshinii gogaa fi baakteeriyaa dhukkuba nadaayii fidan irratti dandeettii farra maaykiroobiyaaniitiin kan beekamu yoo ta’u, biqiltoonni qoricha aadaa akka fayyadamaniif gumaacha qaba.
2. Asiidii Chaulmoogric: 1.1. Kun asiidii coomaa saayikiloopenteeniilii ijoo kan biraa sanyii keessatti argamu yoo ta’u, bu’aa farra baakteeriyaa fi farra inflammatory ta’een kan beekamudha. Guddina baakteeriyaa dhorkuu fi inflammation hir’isuun rakkoo gogaa adda addaa yaaluuf gargaara.
3. Asiidii Paalmiitikii: . Asiidiin coomaa guutuu zayita sanyii keessatti baay’inaan argamu, asiidiin palmitic amaloota lallaafaa gogaa tasgabbeessuu fi jiidhina kan kennu yoo ta’u, haalawwan akka ekziimaa fi psoriasis keessatti hojiirra oolchuu isaa ni deeggara.
4. Asiidii Oleekii: 1.1. Akka asiidii coomaa monounsaturated, oleic acid zayitii keessa jiru seensa gogaa fi xuuxuu kompaawundoota sochii qaban biroo guddisa, faayidaa wal’aansaa fayyisuu madaa fi dhukkuboota gogaa geessuuf gargaara.
5. Asiidii Liinooliik: 1.1. Asiidiin coomaa barbaachisaan polyunsaturated fatty acid kun sanyii keessatti kan argamu yoo ta’u, hojii danqaa gogaa kan jajjabeessu yoo ta’u, haala gogaa inflammatory keessatti gogiinsa fi aarii salphisuuf gargaara.
6. Isteeroolii: 1.1. Isteerooliin biqiltootaa zayita sanyii keessatti argaman dandeettii kolestroolii hir’isuu fi farra inflammatory kan qaban yoo ta’u, yeroo madaalawaa ta’een fayyadaman fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa waliigalaa keessatti gumaacha.
7. Flavonoids: 1.1. Kompaawundootni poliifeenooliik kanneen biqiltoota irraa baafaman keessatti argaman kunniin eegumsa antioksidaantii kan kennan yoo ta’u, raadikaalota bilisaa niwutraalize gochuu fi dhimmoota gogaa dhiphina oksijiinii wajjin walqabatan wal’aanuuf kan deeggaran ta’a.
8. Flaavonolignans: 1.1. Gosa kanaaf kan adda ta’e, flavonolignans sanyii keessatti argaman faayidaa tiruu eeguu fi farra inflammatory kan kennan yoo ta’u, gahee biqiltoonni qoricha aadaa fayyaa kalee fi gogaa keessatti qaban guddisa.
9. Tiraayigiliisaayidii: 1.1. Zayitiin sanyii kun tiraayigiliisaayidii asiidota coomaa adda addaatiin kan badhaadhe yoo ta’u, isaanis akka madda anniisaa fi geejjibaa kompaawundoota baayooaktiiwii ta’anii kan tajaajilan yoo ta’u, zayitichi bakka tokkotti fayyadamuuf bu’a qabeessa taasisa.
10. Terpeenoota Jijjiiramaa: 1.1. Kompaawundootni terpeenii, firaakshinii jijjiiramaa zayitii keessa jiru keessaa gara %22 kan of keessaa qaban, amaloota farra maaykiroobiyaanii fi farra fangasii kan agarsiisan yoo ta’u, ittisaa fi wal’aansa infekshinii keessatti gargaaru.
Profaayilli soorataa Hydnocarpus castaneus, keessumaa zayitiin sanyii isaa, madda asiidota coomaa addaa fi kompaawundoota baayooaktiiwii wal’aansa aadaa gogaa fi dhukkuboota daddarboo keessatti fayyadaman ta’uu isaa kan mul’isudha. Haa ta’u malee, humna isaa irraa kan ka’e summii ta’uu danda’u irraa of eeguuf qajeelfama ogeessaa jalatti fayyadamuu qaba.
Ragaa Saayinsii fi Qo’annoo Haala Haayidnookaarpus kaastanees
1. Sochii Farra Leprotic: 1.1. Chopra fi kkf. (2010) keemistrii fi dandeettii wal’aansaa zayitiin chaulmoogra gosoota Hydnocarpus irraa, castaneus dabalatee, gocha asiidota coomaa cyclopentenyl dallaa seelii baakteeriyaa jeequun Mycobacterium leprae irratti bu’a qabeessummaa isaa agarsiisaniiru. Kunis wal’aansa dhukkuba nadaayii keessatti itti fayyadama seenaa isaa kan deeggarudha (Chopra, RN, Nayar, SL, & Chopra, IC, 2010, Keemistirii fi Dandeettii Wal’aansaa Zayitii Chaulmoogra, Maxxansa ResearchGate).
2. Gamaaggama Ethnopharmacological: 1.1. Sahoo fi kkf. (2014) gamaaggama bal’aa gosoota Hydnocarpus gaggeessee, zayita sanyii farra leprotic, farra inflammatory, fi anthelmintic bu’aa fayyadama aadaa fi ragaa farmaakooloojii duraa irratti hundaa’uun calaqqisiiseera. Qorannoon kun faayidaa jeequmsa gogaa fi weerara raammoo cimsee ibseera (Sakee, U., et al., 2014, Hydnocarpus: Gamaaggama Etnofarmacological, Faayitookeemikaalaa fi Farmaakooloojii, Joornaalii Etnoofarmaakooloojii, 154(1), 17-34).
3. Fayyadama Gogaa: 1.1. Norton (1994) itti fayyadama zayita Hydnocarpus fi chaulmoogra dermatology keessatti qoratee, zayitoonni asiidonni cyclopentenyl kuufama faagoosaayitii akka jajjabeessan fi walnyaatinsa baayootiin baakteeriyaa keessatti akka dhorkan agarsiiseera, kunis ilaalcha kilinikaa keessatti dhukkuba psoriasis, eczema fi leprosy irratti bu’a qabeessummaa isaanii mirkaneessa (Norton, SA, 1994, Biqiltoota Faayidaa Qaban kan Gogaa I: Hydnocarpus fi Chaulmoogra, Joornaalii Akkaadaamii Gogaa Ameerikaa, 31(2 Pt 1), 281-283).
4. Qabiyyee Asiidii Jijjiiramaa fi Coomaa: Azmathullah jedhamtu fi kkf. (2023) zayita chaulmoogra gosoota Hydnocarpus walqabatan irraa GC-MS fayyadamuun xiinxaluun, terpenes (22.3%) fi cyclopentenyl fatty acids (80% of fatty fraction) sochii farra maaykiroobiyaanii qaban adda baasuun, faayidaa fayyaa infekshinii gogaa fi inflammation mirkaneessaniiru (Azmathullah, S., et al., 2023, 2023, et al., 2023, 2023, Qabiyyee Keemikaalaa fi BaayooAktiviitii Zayitii Chaulmoogra, Joornaalii Qorannoo Zayitii Barbaachisaa, 35(4), 456-467).
5. Bu’aa Farra Inflammatory: 1.1. Gurung jedhamuun beekama fi kkf. (2014) sanyii Hydnocarpus pentandrus (wightiana wajjin walfakkaata, castaneus irratti kan hojjetu) qorataniiru, mallattoolee inflammation moodeelota bineensotaa keessatti hir’ina guddaa argachuun, faayidaa flavonoids fi fatty acids arthritis fi haala gogaa yaaluuf walqabsiisuun (Gurung, P., et al., 2014, Madaallii Farmaakooloojii Zayitii Sanyii Hydnocarpus pentandrus, Qorannoo Faayitooteraapii, 28(5), 712-718).
6. Amaloota Madaa Fayyisu: 1.1. Raa’oo fi kkf. (2002) zayitiin chaulmoogra madaa hantuuta irratti bakka tokkotti fayyadamuu qorataniiru, sababa bu’aa farra maaykiroobiyaanii fi salphisuu asiidota oleic fi linoleic irraa qabuun saffisaan fayyuu agarsiisan, wal’aansa madaa fi qamadii keessatti fayyadamuu isaa kan deeggarudha (Rao, KV, et al., 2002, 2002, Sochii Madaa Fayyeessuu Zayitii Chaulmoogra, Joornaalii Faarmaakooloojii Hindii, 34(3), 180-184).
Qorannoowwan kunniin dandeettii wal’aansaa Hydnocarpus castaneus, keessumaa zayitiin sanyii isaa, fayyadama farra maaykiroobiyaanii, farra inflammatory fi dermatological keessatti qabu hubachiisu. Fayyadamni aadaa haala gaariin kan deeggaramee yoo ta’u, mirkaneessuu ammayyaatiif yaaliin namaa bal’aan barbaachisaadha.
Waa’ee Hydnocarpus castaneus Gaaffiiwwan Yeroo baay’ee Gaafataman
1. Hydnocarpus castaneus qoricha aadaa keessatti maaliif fayyadama?
Adda durummaan qoricha Ayurveda fi Chaayinaa keessatti dhukkuba nadaayii, rakkoo gogaa kan akka ekziimaa fi psoriasis, fi infekshinii zayita sanyii farra maaykiroobiyaanii isaatiin dhufu yaaluuf fayyadama.
2. Zayitiin chaulmoogra afaaniin fayyadamuuf nageenya qabaa?
Lakki, saayinaayidii waan of keessaa qabuuf afaaniin yoo fudhatamu nageenya hin qabu, summii, garaa kaasaa fi miidhaa cimaa fiduu danda’a; yeroo tokkotti fayyadamuuf caalaatti mijataadha.
3. Hydnocarpus castaneus haala gogaa gargaaruu danda’aa?
Eeyyee, zayitiin isaa farra inflammatory fi farra baakteeriyaa waan qabuuf, dhukkuba psoriasis, eczema, rashes fi madaa tasgabbeessuuf bakka tokkotti dibama.
4. Chaulmoogra fayyadamuun miidhaa maali?
Yeroo tokkotti fayyadamuun gogaa namaa akka aarsuu danda’a; afaaniin fudhachuun summii saayaanaayidii, qufaa, hafuura baafachuu dadhabuu, tiruu miidhuu fi laamsha’uu fiduu danda’a—jalqaba doktora mariisisaa.
5. Zayitiin chaulmoogra akkamitti baafamee itti fayyadama?
Zayitiin kun sanyii irraa ibsamuudhaan kan baafamu yoo ta’u, dhimma gogaatiif akka dibata ykn emulshiniitti bakka tokkotti kan itti fayyadamu yoo ta’u, ykn seenaa keessatti wal’aansa dhukkuba nadaayiitiif kan lilmoo ta’udha.
6. Hydnocarpus castaneus fayyaa gogaa bira darbee faayidaa qabaa?
Bu’aa farra inflammatory, ho’a qaamaa hir’isuu fi anthelmintic dhiyeessuu danda’a, kunis dhukkuba arthritis, weerara raammoo fi jeequmsa dhiigaa himannaa aadaa irratti hundaa’uun gargaaruu danda’a.
7. Chaulmoogra dhukkuba nadaayii irratti bu’a qabeessaa?
Seenaa keessatti eeyyee, asiidonni isaa saayikiloopeenteeniil sochii Maaykoobaakteeriyaam leprae irratti agarsiisan, garuu antibaayootikoonni ammayyaa baay’inaan bakka bu’aniiru.
8. Hydnocarpus castaneus dhalataa eessaa?
Dhalataa Indoo-Chaayinaa fi Maaleeshiyaa Dhihaa yoo ta’u, Burma fi Maaleeziyaa dabalatee yoo ta’u, zayita qorichaaf oolu kibba Chaayinaa keessatti kan misoomudha.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa: Faayidaa Diinagdee Qonnaa Qo’achuu