Acalypha ornata, yeroo baayyee Zambezi false-nettle jedhamuun kan beekamu miseensa gosa Acalypha maatii Euphorbiaceae keessaa ti. Amalli botaanikaa biqiltootaa kun miidhagina qofa osoo hin taane waa’ee amala guddinaa fi amala caasaa isaa odeeffannoo barbaachisaa ta’e qaba.
Acalypha ornata biqiltuu bara baraa kan ta’ee fi akkaataa idileetti olka’iinsa gara meetira 3 hanga 6 (tilmaamaan meetira 1 hanga 2) ga’uudha. Amalli guddina isaa bosonaafi ka’ee kan jiru yoo ta’u, dameewwan hedduun bu’uura irraa kan maddanidha. Caasaan biqiltoonni wal-qixaa fi hedduu ta’an bifa socho’aa fi lalisaa kan kennu yoo ta’u, kunis iddoowwan biqiltuu faayaaf filannoo jaallatamaadha.
Wanti Acalypha ornata adda ta’e baala isaati. Baaloonni isaanii bifa sibiila diimaa dinqisiisaa taʼee fi gad fagoo maroon irraa kaasee hamma diimaa-bronzetti kan argamu waan taʼeef, bakka xiyyeeffannaa faaya isaati.
Baaloonni eliiptikii kun fiixee isaanii kan qaxxaamuraa fi qarqara isaanii kan serrated ta’een kan beekamani dha. Isaanis wal jijjiiranii hundee isaanii irratti kan qindaa’an yoo ta’u, ujummoolee mul’atan kan fuula baala keessaa fiigan qabu. Halluun kun ifa aduu cimaa jalatti kan cimu yoo ta’u, magariisa naannoo sana jiruun walfaallaa mul’ataa nama hawwatu uuma.
Biqiltuun kun daraaraa hin mul’anne kan yeroo baay’ee ispiikiin xumuraa ykn tuutaa ta’ee qindaa’e ni oomisha. Daraaraan kun guddinaa fi bocaan garaagarummaa qabaachuu danda’a, kunis hawwata miidhagina waliigalaa biqiltuu kanaaf gumaacha. Daraaraan mataan isaanii hawwata jalqabaa Acalypha ornata ta’uu baatus, agarsiisa waliigalaa irratti hawwata dhokataa dabalu.
Acalypha ornata kaapsulaa xixiqqoo sanyii biqiltootaa of keessaa qaban ni guddisa. Kaapsulaaleen kun akkaataa adda addaatiin loobii sadii kan qaban yoo ta’u, xiqqoo kan citaa ta’e qabaachuu danda’u. Akkuma bilchaachaa deemuun kaapsulaan kun gargar bahuun sanyiiwwan akka faca’uuf gadhiisu. Sanyiiwwan isaanii xixiqqoo yoo ta’an akkaataa adda addaatiin fuula sirri ykn xiqqoo kan uwwifame qabu.
Acalypha ornata guddina isaa lafa irraa deeggaruuf sirna hundee haala gaariin hundeeffame ni guddisa. Sirni hiddi isaa fibrous waan ta’eef biqiltuu kana biyyee keessatti haala gaariin akka hidhamuuf gargaara, kunis qormaata naannoo dandamachuuf isa dandeessisa.
Acalypha ornata haala qilleensaa tiroopikaalaa fi subtiroopikaalaa keessatti guddata. Biyyee bishaan akka gaariitti yaa’u kan filatu yoo ta’u, naannoo ifa aduu guutuu hanga gartokkee qabutti ni dagaaga. Bishaan gahaa fi yeroo hunda ciruun amala guddina isaa isa kompaaktii eeguu fi baala socho’aa jajjabeessuuf gargaaruu danda’a
Gatii Soorataa Acalypha ornata (Zambezi false-nettle) .
1. Pirootiinii: 1.1. Baaloonni Acalypha ornata pirootiinii sadarkaa giddu galeessaa qabaachuu hin oolan, kunis magariisa baala qaban kanneen biroo gosa Acalypha keessatti argaman waliin wal fakkaata, isaanis suphaa fi guddina tishuu deeggaru.
2. Faayibara Nyaataa: 1.1. Baalli Acalypha ornata faayibara nyaataatiin kan badhaadhe, bullaa’insa nyaataa kan gargaaru, fayyaa garaachaa kan guddisu, akkasumas hamma sukkaara dhiigaa to’achuuf kan gargaaru ta’a jedhamee eegama.
3. Vitamin A (Beta-Carotene): 1. . Baalli magariisa biqiltuu kanaa beetaa-kaarootiinii, kan dursa vitaamin A, kan mul’ata, fayyaa gogaa fi hojii ittisa qaamaa deeggaru qabaachuu hin oolu.
4. Vitamin C: 1.1. Akka biqiltuu baala qabuutti, Acalypha ornata vitaamin C, antioxidant kan dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu guddisu fi dhiphina oksijiinii irraa eegu kennuu danda’a.
5. Kaalsiyeemii: 1.1. Gosoonni akaalifaa kaalsiyeemii kan fayyaa lafee fi hojii maashaalee deeggaru of keessaa qabaachuun isaanii kan beekamu yoo ta’u, Akaalifaa ornaatanis wal fakkaachuu hin oolu.
6. Sibiilli: 1.1. Baaloonni isaa ayirenii kan of keessaa qabu ta’uu danda’a, kunis oomisha seelii dhiiga diimaa fi hir’ina dhiigaa ittisuuf barbaachisaa dha, keessumaa naannoowwan akka kuduraatti itti fayyadamanitti gatii guddaa qaba.
7. Flavonoids: 1.1. Acalypha ornata flavonoids kan akka antioxidants ta’ee inflammation hir’isuu fi dhukkuboota yeroo dheeraa irraa eeguu qaba jedhamee eegama.
8. Kompaawundoota Feenoolikii: 1.1. Kompaawundootni kun gosoota Acalypha walqabatan keessatti kan argaman yoo ta’u, sochii antioxidant gumaachuun carraa dhukkuba onnee fi kaansarii hir’isuu danda’u.
9. Maagniziyeemii: 1.1. Maagniziyeemiin, Acalypha ornata keessatti argamuun isaa hin oolu, hojii maashaalee fi narvii, akkasumas meetaabolii anniisaa ni deeggara.
10. Pootaasiyeemii: 1.1. Biqiltuun kun pootaasiyeemii kan dhiibbaa dhiigaa to’achuuf gargaaruu fi fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa deeggaru qabaachuu danda’a.
Akkasumas Dubbisaa: Waa’ee Jonathan Green Black Ultra Grass Waan Beekuu Qabdan Hunda
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Acalypha ornata (Zambezi false-nettle) .
1. Bu’aa Farra Inflammatory: 1.1. Acalypha ornata qabiyyee farra inflammatory kan qabu yoo ta’u, haalawwan akka arthritis fi dhibee inflammatory biroo to’achuu keessatti gatii guddaa qaba. Kompaawundootni biqiltootaa inflammation hir’isuu fi miira namaa hin tolle kanaan walqabatee dhufu salphisuuf gargaaru.
2. Madaa Fayyisu: 1.1. Baalli Acalypha ornata amaloota madaa fayyisuu qaba. Yeroo bakka tokkotti dibaman ykn poultice keessatti fayyadaman, adeemsa fayyuu madaa xixiqqoo, ciccitaa fi abrasion saffisiisuu danda’u.
3. Humna Antioxidant: 1.1. Antioxidants hedduu kan qabu Acalypha ornata dhiphina oksijiinii qaama keessatti argamu ittisuuf gargaara. Antioksidaantoonni kunniin free radicals miidhaa geessisan neutralize gochuun fayyaa seelii waliigalaa gumaachu.
4. Dandeettii dhukkubbii namatti fidu: 1.1. Qorichi aadaa dhukkubbii hir’isuuf Acalypha ornata fayyadameera. Amalli dhukkubbii namatti hir’isu uumamaa dhukkubbii salphaa hanga giddu galeessaa salphisuu kan danda’u yoo ta’u, qoricha dhukkubbii namatti fidu barame irraa filannoo uumamaa ta’e dhiyeessa.
5. Gargaarsa bullaa’insa nyaataa: Biqiltuun kun hojii garaachaa fayya qabeessa ta’e guddisuudhaan bullaa’insa nyaataa gargaaruu danda’a. Mallattoolee nyaata bullaa’uu dhabuu, dhiita’uu fi dhiita’uu salphisuuf gargaaruu danda’a.
6. Fayyaa sirna hargansuu: . Acalypha ornata dhimmoota sirna hargansuu kan akka qufaa fi biroonkaayitii furuuf itti fayyadamaa tureera. Amaloonni isaa dafqa qulqulleessuu fi hafuura baafachuu salphisuuf gargaaruu danda’u.
7. Fayyaa Dhiigaa: Kompaawundootni Acalypha ornata keessatti argaman tokko tokko fayyaa dhiigaa akka deeggaran amanama. Dhiibbaa dhiigaa to’achuu fi marsaa dhiigaa gaarii ta’e guddisuu keessatti gahee qabaachuu danda’u.
8. Amaloota Farra Baakteeriyaa: 1.1. Fayyadamni aadaa Acalypha ornata amaloota farra baakteeriyaa akka qabu agarsiisa. Guddina baakteeriyaa miidhaa geessisan tokko tokko dhorkuuf gargaaruu danda’a.
9. Rakkoo Gogaa: 1.1. Bu’aan biqiltootaa kun bu’aa tasgabbeessuu fi farra inflammatory waan qabuuf dhibee gogaa murtaa’e kan akka ekziimaa fi psoriasis to’achuuf faayidaa qabaachuu danda’a.
10. Dandeettii Farra Dhukkuba Sukkaaraa: Qorannoon Acalypha ornata dhukkuba sukkaaraa to’achuu keessatti gahee qabaachuu akka danda’u agarsiisu mul’achaa jira. Hamma sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaruu danda’a
Mala Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Acalypha ornata (Zambezi false-nettle) Argamu Galmeessuuf .
1. Hojiirra oolmaa yeroo: Malli jalqabaa Acalypha ornata fayyadamuu keessaa tokko bakka tokkotti fayyadamuudha. Madaa fayyisuuf, dhukkubbii hir’isuuf, fi dhimma gogaa furuuf baalli biqiltuu kanaa caccabsuu ykn caccabsuun paastaa ykn dhangala’aa uumuun ni danda’ama.
Sana booda paastaan kun kallattiin naannoo dhibee kanaan qabame irratti dibamuu danda’a. Amalli uumamaa farra inflammatory fi madaa fayyisuu biqiltuun kun saffisaan fayyuu fi miira namaa hin tolle salphisuuf hojjechuu danda’a.
2. Infuushinii Baala mukaa: . Baala Acalypha ornata irraa infusion baala mukaa uumuun mala beekamaa biraati. Kana gochuuf bishaan bilcheessuun xiqqoo qabbanaa’uu. Baala Acalypha ornata haaraa harka muraasa fudhachuun sirriitti dhiqadhaa. Baala isaa kooppii ykn shaayii keessa kaa’uun bishaan ho’aa sana itti naquudhaan. Meeshaa sana haguuggii gara daqiiqaa 10-15f baalli isaa akka cirratu taasisi.
Infuushinii sana calaluun akka shaayiitti dhuguu. Infuushinii baala mukaa kana fayyadamuun faayidaa keessoo kan akka deeggarsa antioksidaantii, gargaarsa bullaa’insa nyaataa, fi haalawwan fayyaa tokko tokko bulchuu danda’an galmaan ga’uuf gargaaruu danda’a.
3. Poultices: 1.1. Poultices mala bara dheeraa kan ta’ee fi wantoota qoricha ta’an gogaa irratti dibachuudha. Acalypha ornata yoo ta’e, baala haaraa caccabsuun kallattiin naannoo dhibee kanaan qabame irratti dibachuun poultice uumuu dandeessu.
Malli kun keessumaa dhimmoota naannootti argaman kan akka ciniinnaa ilbiisota, gubaa xixiqqoo, ykn gogaa namaa aarsuu irratti faayidaa guddaa qaba. Qabeenyi uumamaa biqiltoonni kun boqonnaa tasgabbeessu fi fayyinaaf gargaarsa kennuu danda’u.
4. Zayitii Infuushinii: . Qoricha yeroo dheeraa turuuf, baala Acalypha ornata fayyadamuun zayita itti naquu yaadaa. Kunis masaajiidhaaf ykn akka bu’uura baalmii fi dibata mana keessatti hojjetamuuf fayyadamuu ni danda’ama. Infuushinii zayitaa uumuuf baala isaa akka gaariitti muruun qamadii qulqulluu fi goggogaa geejjibaa keessa kaa’i.
Baala isaa zayita baattuu filannoo keetiin kan akka zayita qamadii ykn zayita ejersaa uwwisi. Jaarsicha cufaatii bakka aduu qabutti gara torban 2-3f kaa’aa, guyyaa hunda suuta raasaa. Meeshaa biqiltuu sana baasuuf zayitii sana caccabsuu. Zayitiin itti naqame kun boqonnaa argachuuf, maashaalee tasgabbeessuuf, akkasumas gogaaf faayidaa soorataa kennuudhaaf masaajiidhaaf oolu danda’a.
5. Hafuura baafachuu: . Danfaa baala mukaa irraa dhufu afuura baafachuun dhimma sirna hargansuu irratti faayidaa qabaachuu danda’a. Infuushinii baala mukaa cimaa qopheessi achiis kooppii danfaa jiru sana irratti hirkattee, danfaa sana kiyyootti galchuuf mataa kee haalluudhaan haguuggii. Daqiiqaa muraasaaf gadi fageenyaan hafuura baafachuudhaan danfichi karaa sirna hargansuu kee akka ga’uu fi dhiphinaafi miira namaa hin tolle irraa boqonnaa akka argattu taasisa.
Akkasumas Dubbisaa: Daraaraa Paampii (Daraaraa Paampii): Qajeelfama Guddinaa fi Kunuunsa Guutuu
Qorannoo fi Qo’annoo Saayinsii Acalypha ornata
1. Sochii Antioksidaantii (Seebaluck et al., 2015): . Qorannoon tokko Seebaluck, R., Gurib-Fakim, A., & Mahomoodally, F. qabiyyee faayitookeemikaalaa gosoota Acalypha, Acalypha ornata dabalatee, kan qoricha aadaa Moorisiyaa keessatti fayyadaman qorataniiru. Qorannoon kun akka agarsiisutti, Acalypha ornata extracts sochii antioxidant guddaa kan agarsiisan yoo ta’u, kunis kompaawundoota phenolic fi flavonoids irraa kan ka’e yoo ta’u, kunis dhiphina oksijiinii hir’isuu fi dhukkuboota yeroo dheeraa ittisuuf gargaaruu danda’a.
2. Amaloota Farra Infeekshinii (Mothana et al., 2012): Mothana, R. A., Al-Said, M. S., Al-Musayeib, M. S., fi kkf. bu’aa farra inflammatory gosoota Acalypha madaalaniiru, Acalypha ornata extracts moodeelota bineensotaa keessatti inflammation akka hir’isan hubataniiru. Kunis haalawwan inflammatory kan akka arthritis fi aarii gogaa yaaluuf itti fayyadama aadaa isaa ni deeggara.
3. Antimicrobial Effects (Ogundajo & Ashafa, 2012): Ogundajo, A. L., & Ashafa, A. O. T. tested Acalypha ornata extracts against common pathogens like Istaafiilookookaas aureus jedhamu fi Escherichia coli jedhamuun beekama. Qorannoon kun akka agarsiisutti, biqiltuun kun meetaanooliin baafame sochii farra maaykiroobiyaanii giddu galeessa ta’e kan agarsiisu yoo ta’u, kunis qoricha aadaa keessatti infekshinii yaaluuf itti fayyadamuu isaa kan deeggarudha.
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Acalypha ornata Fayyadamuun Qabu
1. Rakkoo garaachaa: Yeroo tokko tokko, Acalypha ornata nyaachuun garaacha dhiita’uu, garaa kaasaa, garaa kaasaa fi garaachaa dabalatee, garaachaa fiduu danda’a. Kunis bu’aa kompaawundoota uumamaa biqiltootaa sirna bullaa’insa nyaataa wajjin walitti dhufeenya uumuu isaanii ta’uu danda’a.
2. Alarjii: 1.1. Yeroo Acalypha ornata fayyadamnu alarjiin ni danda’ama. Namoonni biqiltoota maatii Euphorbiaceae, kan Acalypha of keessaa qabuuf miira qaban, biqiltuu ykn bu’aa isaa waliin yeroo wal qunnaman mallattoolee akka gogaa irratti dhangala’uu, ququnca’uu, diimaa ta’uu fi dhiita’uu isaan mudachuu danda’a.
3. Gogaa Irritation: 1.1. Baalli Acalypha ornata yeroo bakka tokkotti fayyadamnu namoota dhuunfaa tokko tokko irratti gogaa namaa aarsuu danda’a. Qophii Acalypha irratti hundaa’e kamiyyuu naannoo gogaa guddaa irratti dibachuu dura qorannoo patch raawwachuun gaariidha.
4. Yaaddoo Ulfaa fi Harma Hoosisuu: Namoonni ulfaa fi harma hoosisan Acalypha ornata fayyadamuu irraa fagaachuu qabu. Yeroo kanneen keessatti nageenya isaa irratti qorannoon daangeffame kan jiru yoo ta’u, kompaawundootni biqiltuu kana keessa jiran tokko tokko fayyaa haadha fi daa’imaa irratti dhiibbaa hamaa geessisuu akka danda’an carraan jiru.
5. Wal-nyaatinsa Qorichaa: Acalypha ornata qoricha tokko tokko waliin wal-nyaachuu danda’a. Yoo qoricha ajaja ogeessa fayyaatiin kennamu fudhachaa jirtan ykn haalawwan fayyaa bu’uuraa qabaattan, biqiltuu kana sirna fayyaa keessan keessatti hammachuu keessan dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa. Qorichoota waliin wal-nyaatinsi bu’a qabeessummaa isaanii hir’isuu ykn miidhaa hin barbaachifne fiduu danda’a.
6. Garmalee fayyadamuu: Akkuma wanta kamiyyuu, Acalypha ornata garmalee dhuguun, bifa shaayii, kan baafame ykn dabalata ta’us, miidhaa hin yaadamne fiduu danda’a. Deebiin hamaa akka hin mudanneef doosiiwwan gorfamanii fi qajeelfama itti fayyadamaa hordofuun barbaachisaa dha.
7. Yaaddoo Kalee fi Tiruu: Kompaawundootni tokko tokko Acalypha ornata keessatti argaman hojii kalee fi tiruu irratti dhiibbaa uumuu danda’u. Namoonni dhukkuba kalee ykn tiruu duraan qaban biqiltuu kana qorichaaf fayyadamuu isaanii dura of eeggannoo gochuu fi gorsa ogeessa fayyaa barbaaduu qabu.
8. Garmalee miira namaa kan kakaasu: . Namoonni dhuunfaa tokko tokko kompaawundoota tokko tokkoof Acalypha ornata keessatti garmalee miira qabaachuu agarsiisuu danda’u. Miiraan olka’e kun alarjii cimaa ykn deebii gadhee biroo ta’ee mul’achuu danda’a.
9. Nageenya Daa’immanii: 1.1. Ijoolleen akka waliigalaatti bu’aa qoricha baala mukaatiin caalaatti miira qabu. Fayyadamni Acalypha ornata daa’imman irratti of eeggannoodhaan itti dhiyaachuu qaba, .
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa: Akkaataa Balfa Mana Keessatti Sirritti Hir’isuu Dandeenyu