Catharanthus lanceus, yeroo baayyee Madagascar Periwinkle jedhamuun kan beekamu, biqiltuu nama hawwatuu fi amala botaanikaa adda ta’een of jajudha. Dhalataa Madagaaskaar yoo ta’u, biqiltuu bara baraa yeroo hunda magariisa ta’e kun maatii Apocynaceae keessaa tokko yoo ta’u, biqiltuu daraaraa adda addaatiin beekama
Catharanthus lanceus akkaataa idileetti akka muka ka’ee fi damee qabuu fi hundee mukaa kan qabuu fi olka’iinsa gara meetira 1 hanga 1.5 gahuu danda’utti guddata. Hiddi isaanii gogaa sirriifi calaqqisuun kan haguugamee fi yeroo baay’ee halluu diimaa kan qabuu dha.
Baaloonni Catharanthus lanceus salphaa, faallaa fi boca ovate hanga elliptic kan qabani dha. Isaanis bifa sirri kan qaban yoo ta’u, halluu magariisa calaqqisaa fi dukkanaa’aa ta’een kan beekamanidha. Baaloonni isaanii lama lama ta’anii hundee isaanii irratti kan qindaa’an yoo ta’u, yeroo caccabaman urgooftuu namatti tolu kan baasudha.
Wanti Catharanthus lanceus baayʼee nama dinqisiisu daraaraa isaa isa ija namaa hawwatudha. Daraaroonni isaanii kophaa fi xumura kan ta’an yoo ta’u, kunis fiixee hidda isaanii irratti kan ba’an ta’uu isaati.
Isaan boca funnel kan qaban yoo ta’u, daraaroota adda addaa shan kan qaban yoo ta’u, halluu adda addaa kan qaban yoo ta’u, golgaa bifa pilaastikii, adii, lavender, fi illee walnyaatinsa halluu lamaa dabalatee.
Giddu-galli daraaraa kanaa qoonqoo wal faallaa ta’ee fi halluu dukkanaa’aa ta’e qaba. Daraaraan kun ijaan kan nama hawwatu qofa osoo hin taane walhormaata biqiltootaa keessattis gahee murteessaa qaba.
Catharanthus lanceus daraaraa tuuta cymes jedhamuun beekamu keessatti oomisha. Saayimoonni kun daraaraa dhuunfaa hedduu kan dhuma hundee isaanii irratti walitti gurmaa’an of keessaa qabu. Saayimoonni agarsiisa halluu ajaa’ibsiisaa uumuun gatii faaya waliigalaa biqiltuu sanaa irratti dabalu.
Erga poolineeshinii milkaa’inaan booda daraaraan isaanii kaapsulaa sanyii xixiqqoo fi dheeraa ta’eef bakka kennu. Kaapsulaan kun sanyii biqiltootaa kan of keessaa qaban yoo ta’u, daraaraan isaanii akkuma badutti suuta suutaan guddatu. Kaapsulaan sanyii yeroo bilchaatan addaan bahuun sanyiiwwan babal’achuu danda’uuf gadhiisu.
Catharanthus lanceus haala qilleensaa tropical fi subtropical keessatti kan dagaagu yoo ta’u, Madagascar fi naannolee biroo haala naannoo walfakkaataa qaban keessatti mana isaa taasiseera.
Daraaraa isaa kan socho’uu fi baala calaqqisu irraa kan ka’e yeroo baay’ee akka biqiltuu faayaatti iddoo biqiltuu, paarkii fi teessuma lafaa keessatti kan biqiludha. Biqiltoonni gosoota biyyee adda addaa wajjin walmadaaluu fi dandeettiin inni gogiinsa tokko tokko dandamachuu danda’u filannoo beekamaa lafa miidhagsuu isa taasisa.
Catharanthus lanceus seenaa badhaadhaa itti fayyadama qoricha aadaa qaba. Bu’aan isaas dhukkuba sukkaaraa bulchuu, madaa yaaluu, fi fayyaa waliigalaa deeggaruun dabalatee amaloota fayyisuu danda’aniif aadaa adda addaa keessatti itti fayyadamaniiru.
Gatii Soorataa Catharanthus lanceus (Madagascar Periwinkle) .
1. Alkaaloyidii: 1.1. Catharanthus lanceus alkaloids gosa vindoline kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis kompaawundoota baayooaktiiwii amaloota farmaakooloojii isaaniitiin beekamanidha. Alkaloids kun kan akka vindoline, bu’aa farra sukkaaraa fi farra kaansariitiin fayyaa deeggaruun dandeettii agarsiisaniiru.
2. Flavonoids: 1.1. Biqiltuun kun flavonoids kan qabu yoo ta’u, isaanis akka antioxidants ta’anii hojjetu. Kompaawundootni kunniin free radicals neutralize gochuuf gargaaru, dhiibbaa oksijiinii hir’isuu fi fayyaa seelii deeggaru.
3. Saapooniin: 1.1. Saapooniiniin Catharanthus lanceus keessatti argaman amaloota farra maaykiroobiyaanii isaaf gumaacha. Baakteeriyaa fi fangasii miidhaa geessisan loluudhaan sirna ittisa qaamaa jabeessuuf gargaaruu danda’u.
4. Terpenoids: 1.1. Alkaloids indole terpenoid kan jiran yoo ta’u, kunis sochii farra inflammatory fi farra kaansarii wajjin walqabatee jira. Kompaawundootni kun inflammation hir’isuuf gargaaruu fi guddina seelii kaansarii dhorkuu danda’u.
5. Kompaawundoota Feenoolikii: 1.1. Feenolikoonni biqiltuu keessatti argaman faayidaa antioksidaantii kan kennan yoo ta’u, seelonni miidhaa dhiibbaa oksijiiniitiin dhufu irraa kan eegu yoo ta’u, fayyaa waliigalaa kan deeggarudha.
6. Kaarboohayidireetii: 1.1. Biqiltuun kun kaarboohayidireetii kan of keessaa qabu yoo ta’u, yeroo hamma to’atameen nyaatamu akka madda anniisaatti kan tajaajilu yoo ta’u, itti fayyadamni isaa inni jalqabaa soorataa osoo hin taane qorichaaf ta’a.
7. Gilaayikoosaayidii: 1.1. Glycosides Catharanthus lanceus keessatti argaman to’annoo dhiibbaa dhiigaa deeggaruun fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa keessatti gumaachuu danda’u, haa ta’u malee kallattiin fayyadamuun of eeggannoo barbaada.
8. Istirooyidii: 1.1. Istirooyidoonni biqiltuu keessatti argaman bu’aa farra inflammatory qabaachuu danda’u, qophii qoricha keessatti yeroo fayyadaman dhiita’uu fi inflammation tishuu hir’isuuf gargaaruu danda’u.
9. Taaniin: 1.1. Taaniin amaloota astringent kan qaban yoo ta’u, kunis yeroo bakka tokkotti dibaman ykn doosiin to’atame fayyadamuun madaa fayyisuuf gargaaruu fi inflammation hir’isuu danda’a.
10. Kiinoonii: 1.1. Quinones kan jiran yoo ta’u, bu’aa farra maaykiroobiyaanii fi farra oksijiinii biqiltuu kanaaf gumaachuu danda’a, kunis qoricha aadaa infekshinii keessatti fayyadamuu isaa ni deeggara.
Akkasumas Dubbisaa: Chickpea/Gram Pea Stamens: Barbaachisummaa Diinagdee, Itti Fayyadamaa fi Oomishaalee Cinaa
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Catharanthus lanceus (Madagascar Periwinkle) .
1. 1. . Amaloota Farra Dhukkuba Sukkaaraa: Catharanthus lanceus kompaawundoota hamma sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaran of keessaa qaba. Akka aadaa dhukkuba sukkaaraa to’achuu fi miira insuliinii fooyyessuuf itti fayyadamaa tureera.
2. Deeggarsa Wal’aansa Kaansarii: Biqiltuun kun alkaloids wal’aansa kaansarii irratti abdii agarsiisan of keessaa qaba. Kompaawundootni kun guddina seelota kaansarii tokko tokko dhorkuu danda’uu isaanii qoratameera.
3. Dambii Dhiibbaa Dhiigaa: Catharanthus lanceus bu’aa vasodilatory qaba, kana jechuun ujummoo dhiigaa boqochiisuu fi dhiibbaa dhiigaa gadi buusuuf gargaaruu danda’a, carraa dhukkuba onnee fi ujummoolee dhiigaa hir’isa.
4. Sochii Farra Baakteeriyaa fi Farra fangasii: 1.1. Biqiltuu kana irraa kan baafaman amaloota farra baakteeriyaa fi farra fangasii kan agarsiisan yoo ta’u, kunis wal’aansa infekshinii adda addaa keessatti gatii guddaa akka qabu taasiseera.
5. Madaa Fayyisu: 1.1. Bu’aan biqiltootaa kun amaloota farra inflammatory fi tissue regeneration qabaachuu isaaniitiin dandeettii fayyina madaa guddisuu agarsiisaniiru.
6. Bu’aa Farra Inflammatory: 1.1. Catharanthus lanceus kompaawundoota farra inflammatory kanneen inflammatory wajjin walqabatan kanneen akka arthritis fi inflammatory gogaa salphisuuf gargaaruu danda’an qaba.
7. Deeggarsa Niwurooloogii: Kompaawundootni biqiltuu kana keessatti argaman bu’aa niwurooprotective qabaachuu danda’an irratti qoratameera, fayyaa hubannoo eeguu keessatti deeggarsa ni kennu.
8. Gargaarsa bullaa’insa nyaataa: Qorichi aadaa Catharanthus lanceus dhimma bullaa’insa nyaataa salphisuuf fayyadameera, sababiin isaas ujummoo garaachaa tasgabbeessuu fi bullaa’insa nyaataa fayya qabeessa ta’e guddisuuf gargaaruu danda’a.
9. Eegumsa Antioxidant: 1.1. Biqiltuun kun antioxidants dhiphina oksijiinii ittisuuf gargaaran kan of keessaa qabu yoo ta’u, seelonni miidhaa irraa kan eegu fi carraa dhukkuboota yeroo dheeraa hir’isu.
10. Miira Fooyyessuu: Kompaawundootni biqiltuu keessa jiran tokko tokko amaloota miira namaa guddisan qabaachuu danda’u, kunis jeequmsa miiraa salphaa to’achuuf gargaaruu danda’a.
Akkasumas Dubbisaa: Faayidaa Fayyaa Qorichaa 10 Belladonna (Atropa Acuminata) .
Mala Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Catharanthus lanceus (Madagascar Periwinkle) Kennamu Galmeessuuf .
1. Shaayii Baala mukaa: Shaayii baala mukaa tasgabbeessu baala Catharanthus lanceus goge bishaan ho’aa keessatti cuuphuudhaan qopheessi. Malli salphaan kun kompaawundoota faayidaa qaban biqiltootaa baasuu fi infuushinii mi’aawaa uumuuf si dandeessisa.
Shaayii kana tolchuuf baala goggogaa kanastaa tokko bishaan ho’aa tokko keessa kaa’uun gara daqiiqaa 5-10f akka dhangala’u taasisaa. Shaayii baala mukaa keessan guyyaa guyyaan qulqulleessuun mi’eeffadhaa, bu’aa fayyaa guddisu isaa akka argattan.
2. Hojiirra oolmaa yeroo: Fayyadama alaatiif, zayita ykn salve infused uumuu dandeessa, biqiltoota irraa baafaman fayyadamuun. Malli kun keessumaa dhimma gogaa, madaa ykn maashaalee dhukkubsatan furuuf faayidaa guddaa qaba.
Zayitii infused hojjechuuf zayita carrier kan akka coconut ykn olive oil suuta ho’isuun daraaraa ykn baala Catharanthus lanceus goge itti dabaluun. Walnyaatinsi sun ho’a xiqqaa irratti sa’aatii hedduudhaaf haa infuse, sana booda zayitii sana caccabsuun qaruuraa geejjibaa dukkanaa’aa keessatti kuusuu. Zayitii itti naqame akka barbaachisummaa isaatti bakka dhibee kanaan qabame sanatti dibachuu.
3. Tinctures: 1.1. Tinctures dhangala’aa walitti qabame kan afaaniin fudhachuuf salphaa ta’eedha. Catharanthus lanceus tincture uumuuf, youll meeshaa biqiltootaa goggogaa fi alkoolii (kan akka vodkaa ykn alkoolii midhaanii) barbaachisa ..
Baala goggogaa, daraaraa ykn lamaan isaanii walitti makuun qamadii geejjibaa guutuudhaan alkoolii sanaan uwwisaa. Jaarsii sana cufiitii makaan sun torban muraasaaf bakka qabbanaawaa fi dukkanaa’aa taa’ee guyyaa hunda suuta raasaa.
Yeroo maceration booda dhangala’aa sana caccabsuun qaruuraa tincture jedhamee barreeffame keessatti kuusuu. Tincture bishaan keessatti diluted ta’e keessaa copha muraasa akka ogeessa eegumsa fayyaa qajeelfama kenneen fudhadhu.
4. Budaa irraa baafame: . Malli biraa meeshaa biqiltuu Catharanthus lanceus goge irraa budaa budaa uumuudha.
Kunis baala, hidda ykn daraaraa goge sana mortar fi pestle ykn grinder fayyadamuun gara budaa gaariitti caccabuudhaan ta’uu danda’a. Budaan argamu akka mijatutti fayyadamuuf kaapsulaa ta’ee, smoothies keessatti dabalamuu ykn wanta baattuu akka damma waliin makamuu danda’a.
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Catharanthus lanceus Fayyadamuun Qabu
1. Garaa kaasaa fi garaa kaasaa: Catharanthus lanceus extracts baay’inaan ykn qajeelfama sirrii malee nyaachuun garaa kaasaa fi garaa kaasaa fiduu danda’a. Mallattoowwan kun sababa kompaawundoota biqiltootaa sirna bullaa’insa nyaataa wajjin wal-nyaatan irraa kan ka’e uumamuu danda’u.
2. Alarjii: 1.1. Namoonni tokko tokko kompaawundoota tokko tokko Catharanthus lanceus keessatti argaman irratti miira qabaachuu ykn alarjii qabaachuu danda’u. Alarjiin gogaa salphaatti aaruu irraa kaasee hanga mallattoolee ciccimoo kanneen akka dhiita’uu, ququnca’uu ykn hafuura baafachuu dadhabuutti ta’uu danda’a.
3. 3. . Dhiphina Garaachaa: 1.1. Catharanthus lanceus garmalee fayyadamuun ykn dogoggoraan fayyadamuun dhukkubbii garaachaa, dhiita’uu ykn garaachaa dabalatee garaachaa keessatti rakkina fiduu danda’a.
4. Walqunnamtii Qorichoota Waliin: Kompaawundootni biqiltootaa qoricha tokko tokko waliin wal-nyaachuu danda’u, bu’a qabeessummaa isaanii irratti dhiibbaa uumuu ykn bu’aa hin barbaachifne fiduu danda’u. Its murteessaadha Catharanthus lanceus fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisuun yoo youre qoricha ajaja ogeessa fayyaatiin kennamu fudhachaa jirtu.
5. Jijjiirama Sadarkaa Sukkaara Dhiigaa: Catharanthus lanceus sadarkaa sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaruun kan beekamu yoo ta’u, itti fayyadamni sirrii hin taane namoota dhukkuba sukkaaraa qaban ykn kanneen qoricha dhukkuba sukkaaraa fudhatan irratti hammi sukkaara dhiigaa garmalee gadi bu’uu danda’a.
6. Ulfaa fi Harma Hoosisuu: 1.1. Namoonni ulfaa ykn harma hoosisan yeroo Catharanthus lanceus fayyadaman of eeggannoo gochuu qabu, sababiin isaas dhiibbaan inni haalawwan kana irratti qabu akka gaariitti waan hin qoratamneef. Yeroo ulfaa ykn yeroo harma hoosisuu biqiltuu kana fayyadamuu dura ogeessa fayyaa mariisisuun gaariidha.
7. Haala Fayyaa Jiran Waliin Walqunnamtii: 1.1. Yoo haalawwan fayyaa bu’uuraa kanneen akka dhukkuba kalee, rakkoo tiruu, ykn dhimma onnee fi ujummoolee dhiigaa qabaattan, Catharanthus lanceus sirna keessan keessatti hammachuu dura gorsa ogeessaa barbaaduun barbaachisaa dha. Kompaawundootni biqiltootaa tokko tokko haalawwan kana waliin wal-nyaachuu danda’u.
8. Footo-sensitivity: 1.1. Yeroo tokko tokko, bu’aa ba’ii Catharanthus lanceus bakka tokkotti dibachuun ifa aduutiif miira dabaluu danda’a, kunis yeroo balaqqeessa UV’f saaxilaman deebii gogaa ykn gubannaa aduu fiduu danda’a.
Ragaa Saayinsii fi Qorannoowwan Haala Catharanthus lanceus (Madagascar Periwinkle) irratti .
1. Amaloota Farra Dhukkuba Sukkaaraa: Qorannoon tokko Espejel-Nava fi kkf. (2018) irratti) firaakshiniin feenoolikii hundee Catharanthus roseus irraa, Catharanthus lanceus waliin walitti dhiyeenyaan kan walqabatu, gilgaala hir’isuu fi dhangala’aa insuliinii kakaasuun moodeelota dhukkuba sukkaaraa keessatti argataniiru. Kun ammoo kompaawundoota walfakkaatan C. lanceus keessatti faayidaa farra sukkaaraa qabaachuu akka danda’an agarsiisa (Espejel-Nava, JA, Vega-Avila, E., Alarcon-Aguilar, F., et al., 2018).
2. Sochii Antioksidaantii: 1.1. Ferreres fi kkf. (2008) Catharanthus roseus qoratanii kompaawundoota haaraa feenooliik dandeettii antioksidaantii guddaa qaban adda baasuun isaanii ni yaadatama. Argannoowwan kunniin sababa piroofaayilii alkaloid walfakkaatuun C. lanceus irratti raawwatiinsa qabaachuu hin oolan, kunis dhiibbaa oksijiinii hir’isuu keessatti gahee isaa kan deeggarudha (Ferreres, F., Pereira, DM, Valentão, P., et al., 2008).
3. Dandeettii Farra Kaansarii: Addeessa fi kkf.. (2018) aadaa seelii bu’uuraa Catharanthus roseus cambium meristematic qoratee kompaawundoota baayooaktiiwii sochii farra kaansarii qaban argateera. Alkaloids gosa vindoline C. lanceus keessatti qooddatan yoo ilaalle, kun amaloota farra kaansarii ta’uu danda’an agarsiisa (Moon, SH, Pandurangan, M., Kim, DH, et al., 2018).
4. Bu’aa Farra Maayikiroobiyaanii: 1.1. Guptaa fi kkf. (2015) naannoo ZnO magariisaa Catharanthus roseus irraa, kan C. lanceus waliin walfakkeenya keemikaalaa qooddatu, sochii farra maaykiroobiyaanii bu’a qabeessa ta’e paatojeenoota adda addaa irratti akka agarsiisan agarsiisaniiru. Kunis itti fayyadama aadaa biqiltuun kun wal’aansa infekshinii keessatti qabu ni deeggara (Gupta, M., Tomar, RS, Kaushik, S., et al., 2015).
Qorannoowwan kun dandeettii wal’aansaa Catharanthus lanceus, keessumaa dhukkuba sukkaaraa, dhiphina oksijiinii, kaansarii fi infekshinii to’achuu keessatti qabu kan hubachiisan yoo ta’u, qorannoon dabalataa gosa kanaaf adda ta’e barbaachisaadha.
Waa’ee Catharanthus lanceus (Madagascar Periwinkle) Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deebi’anii Gaafataman
1. Catharanthus lanceus qorichaaf maaliif fayyadama?
Qoricha aadaa keessatti haalawwan akka dhukkuba sukkaaraa, infekshinii, fi inflammation sababa alkaloids, flavonoids, fi kompaawundoota baayooaktiiwii biroo isaatiin fayyadama.
2. Catharanthus lanceus nyaachuun nageenya qabaa?
Lakki, summii isaa irraa kan ka’e to’annoo ogeessa fayyaa malee afaaniin fudhachuun nageenya hin qabu, kunis garaa kaasaa, miidhaa narvii ykn dhiibbaa dhiigaa gadi bu’uu danda’a.
3. Catharanthus lanceus wal’aansa kaansarii irratti gargaaruu danda’aa?
Alkaloids isaa gosa vindoline amaloota farra kaansarii ta’uu danda’an agarsiisu, garuu bifa qulqullaa’e kan akka vincristine fi vinblastine qofatu bakka kilinikaa to’annoo yaalaa jalatti fayyadama.
4. Catharanthus lanceus to’annoo dhukkuba sukkaaraa akkamitti fayyada?
Qorannoon akka agarsiisutti kompaawundootni isaa feenooliik sukkaara dhiigaa gadi buusuun insuliinii akka bahu kakaasuu danda’u, garuu qajeelfama ogeessaa malee fayyadamuu hin qabu.
5. Catharanthus lanceus fayyadamuun miidhaa cinaa ni jiraa?
Eeyyee, miidhaa cinaa garaa kaasaa, garaa kaasaa fi dhiibbaan dhiigaa gadi bu’uu dabalata. Keessattuu warra dhiibbaa dhiigaa gadi aanaa qabaniif ykn yeroo ulfaa balaa qaba.
6. Catharanthus lanceus kunuunsa gogaa keessatti fayyadamuu ni danda’aa?
Amalli isaa farra inflammatory fi antimicrobial ta’uun isaa qoricha aadaa fincaan ykn madaa fayyisuuf oolu keessatti faayidaa kan qabu yoo ta’u, garuu haala to’atame qofa keessatti.
7. Catharanthus lanceus Catharanthus roseus irraa akkamitti adda?
Lamaanuu gosa tokko keessaa kan ta’anii fi alkalooyidii walfakkaataa kan qooddatan yoo ta’u, C. lanceus garuu qorannoon isaa xiqqaa waan ta’eef piroofaayilii keemikaalaa adda ta’e ykn amala guddinaa qabaachuu danda’a.
8. Catharanthus lanceus qoricha ammayyaa keessatti fayyadamaa?
Akka C. roseus beekamaa ta’uu baatus, alkaloids isaa farmaakooloojii ammayyaa keessatti fayyadamuu akka danda’aniif qoratamaa jira, keessumaa farra kaansarii fi farra sukkaaraaf.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e, saanduqa yaada armaan gadii fayyadamuun yaada keessan nuuf qoodaa. Akkasumas odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa: Qajeelfama Guutuu Adeemsa Elektirooniksii Deebi’ee Fayyadamaa (E-Waste).