Canthium inerme, yeroo baayyee “Woolly Canthium” ykn “Canthium” jedhamuun kan beekamu, biqiltuu baala baqaqee fi maatii Rubiaceae keessaa tokko. Maatiin kun bal’aa yoo ta’u, biqiltoota beekamoo biroo hedduu kan akka bunaa fi kiniinii of keessatti qabata.
Canthium inerme amaloota qoricha qofa osoo hin taane gatii faaya isaatiinis gatii guddaa qaba. Kantiyeem inerme akkaataa idileetti gara meetira 1 hanga 3tti kan guddatu yoo ta’u, yeroo tokko tokko hanga meetira 5 gahuu danda’a.
Baaloonni Canthium inerme salphaa, faallaa fi bifa suufii adda ta’e kan baasu dha. Boca isaanii eliiptikii ykn obooveetii yoo ta’u yeroo baay’ee dheerinni isaanii gara seentimeetira 4 hanga 12 ta’a. Fuulli baala isaanii inni gubbaa magariisaa fi sirri yoo ta’u, cinaacha jalaa ammoo rifeensa xixiqqoo hedduudhaan kan haguugame yoo ta’u, bifa suufii isaaniif kenna.
Daraaraan xixiqqoo fi urgooftuu kan ta’an kan Canthium inerme tuuta xumuraa ykn aksilaarii ta’een kan qindaa’ani dha. Isaanis daraaraa adii ykn halluu kiriimii kan qaban yoo ta’u, akkaataa idileetti naannoo miliimeetira 5 kan ta’an daayameetira dha. Daraaroonni kun madda neektari poolineetota adda addaati.
Hiddi Canthium inerme qaxxaamuraa, damee kan qabuu fi rifeensa xixiqqoo ta’een kan haguugame dha. Biqiltuun akkuma bilchaachaa deemuun, hiddi isaa muka ta’ee gogaa halluu diimaa-buraa’aa ta’e horachuu danda’a.
Firiin Canthium inerme drupe xiqqaa fi geengoo ta’ee fi magariisa irraa eegalee gara halluu diimaa-gurraachaatti bilchaatu dha. Tokkoon tokkoon drupe sanyii tokko of keessaa qaba. Fuduraaleen kun simbirroonni kan itti gammadan yoo ta’u, faca’iinsa sanyii keessatti gumaacha godhu.
Kantiyeem inerme dhalataa naannoo tiroopikaalaa fi subtiroopikaalaa adda addaati. Lafa bosona, margaa fi saavaanaa dabalatee bakka jireenyaa adda addaa keessatti argamuu danda’a. Yeroo baayyee karaa cinaa, naannoo jeeqamaa fi naannoo qaama bishaanii guddachaa kan mul’atudha.
Gatii faaya isaatiin alatti, Canthium inerme seenaa dheeraa fayyadama qoricha aadaa qaba. Baalli isaa, gogaan isaa fi kutaaleen isaa biroo farra inflammatory, madaa fayyisuu fi farra maaykiroobiyaanii waan qabaniif qoricha ummataa keessatti qacaramaniiru.
Haalli kunuunsa Canthium inerme bakka teessuma lafaa addaa isaa irratti hundaa’uun garaagarummaa qaba. Naannoo tokko tokkotti akka yaaddoo xiqqaatti ilaalamuu kan danda’u yoo ta’u, naannoo tokko tokkotti ammoo sababa bakka jireenyaa dhabuu fi sababoota naannoo birootiin balaa isa mudachuu danda’a.
Gatii Soorataa Kantiyeemii inermee (Woolly Canthium) .
1. Kompaawundoota Feenoolikii: 1.1. Canthium inerme kompaawundoota phenolic kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis antioxidants ta’anii free radicals qaama keessa jiran neutralize gochuuf gargaaran, dhiibbaa oksijiinii fi inflammation hir’isuu danda’u.
2. Flavonoids: 1.1. Kompaawundootni baayooaktiiwii biqiltuu kana keessa jiran kun amaloota antioksidaantii isaaf gumaacha kan godhan yoo ta’u, fayyaa seelii kan deeggaran yoo ta’u, carraa dhukkuboota yeroo dheeraa hir’isuu danda’u.
3. Alkaaloyidii: 1.1. Alkaloids Canthium inerme keessatti kan argaman yoo ta’u, bu’aa farra maaykiroobiyaanii fi farra inflammatory qabaachuu danda’u, kunis infekshinii ittisuu fi fayyaa ittisa qaamaa deeggaruuf gargaaruu danda’a.
4. Iriidoyidii: 1.1. Kompaawundootni kun, amala maatii Rubiaceae, sochii farra inflammatory fi farra maaykiroobiyaanii deeggaruun, fayyaa waliigalaa guddisuu danda’u.
5. Tiraayitarpeenooyidoota: 1.1. Biqiltuu kana keessatti kan argaman triterpenoids faayidaa fayyaa farra dhukkuba sukkaaraa fi onnee fi ujummoolee dhiigaa kan akka sukkaara dhiigaa to’achuu fi marsaa dhiigaa fooyyessuu wajjin walqabatee jira.
6. Iskuwaaliinii: 1.1. Gosoota Kaantiyeemii walqabatan keessatti kan adda baafame, squalene kompaawundii fayyaa gogaa deeggaru fi akka antioxidant ta’ee hojjechuu danda’u, seelonni miidhaa irraa eegudha.
7. Asiidii Paalmiitikii: 1.1. Asiidiin coomaa Kantiyeem inerme keessatti argamu, asiidiin palmitic anniisaa kennuu fi adeemsa meetaabolii deeggaruu danda’a, haa ta’u malee madaalawaa ta’een fudhatamuu qaba.
8. Asiidii Liinooliik: 1.1. Asiidiin coomaa barbaachisaan kun, kan Canthium extracts keessatti argamu, fayyaa onnee kan deeggaru yoo ta’u, inflammation qaama keessatti hir’isuuf gargaaruu danda’a.
9. Gilaayikoosaayidii: 1.1. Kompaawundootni kun hamma sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaruudhaan amaloota farra dhukkuba sukkaaraa biqiltuu kanaaf gumaachuu danda’u.
10. Gilaayikoosaayidii Saayanoojeenikii: 1.1. Hamma xiqqaadhaan kan argaman kompaawundootni kun bu’aa wal’aansaa qabaachuu danda’u garuu sababa summii doosiin isaanii ol’aanaa ta’een of eeggannoodhaan qabachuu barbaadu.
Akkasumas Dubbisaa: 8 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Maanguddoo (Sambucus) .
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Kantiyeem inermee (Woolly Canthium) .
1. Amaloota Farra Inflammatory: 1.1. Canthium inerme kompaawundoota farra inflammatory cimaa qaban of keessaa qaba. Kompaawundootni kun inflammation hir’isuuf gargaaru, haalawwan akka arthritis fi inflammatory skin disorders yaaluuf faayidaa qaba.
2. Eegumsa Antioksidaantii: 1.1. Biqiltuun kun antioxidants kanneen free radicals miidhaa geessisan lolan, seelii dhiibbaa oksijiinii irraa eeguu fi carraa dhukkuboota yeroo dheeraa hir’isuun kan badhaadhedha.
3. Madaa Fayyisu: 1.1. Kantiyeem inermiin baafame amaloota madaa fayyisuu agarsiisuudhaan, suphaa tishuu saffisaan akka hojjetamuu fi carraa infekshinii hir’isa.
4. Fayyaa bullaa’insa nyaataa: Fayyadamni aadaa dhimmoota bullaa’insa nyaataa kanneen akka bullaa’insa nyaataa, dhiita’uu, fi garaa kaasaa salphisuuf Canthium inerme fayyadamuu dabalata.
5. Sochii Farra Maayikiroobiyaanii: 1.1. Biqiltuun kun amaloota farra maaykiroobiyaanii kan agarsiisu yoo ta’u, dhukkuba baakteeriyaa fi fangasii adda addaatiif qoricha ta’uu danda’a.
6. Dhiibbaa Farra Dhukkuba Sukkaaraa: Canthium inerme sadarkaa sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaruu danda’a, kunis dhukkuba sukkaaraa to’achuuf qabeenya gatii guddaa qabu taasisa.
7. Deeggarsa Hafuura Baafannaa: . Biqiltuun kun amaloota biroonkoo bal’isuu fi garaa kaasaa irraa kan ka’e rakkoolee sirna hargansuu kan akka qufaa, dhukkuba biroonkaayitii, fi asmii salphisuuf itti fayyadamaa tureera.
8. Fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa: Qorannoon tokko tokko akka jedhanitti, Canthium inerme sadarkaa dhiibbaa dhiigaa fayya qabeessa ta’e deeggaruun fi marsaa dhiigaa fooyyessuudhaan fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa keessatti gumaachuu danda’a.
9. Farra Yaaddoo fi Dhiphina Dhiigaa: Fayyadamni aadaa biqiltuu kana boqonnaa guddisuu, yaaddoo hir’isuu fi dhiphina salphisuuf fayyadamuu dabalata.
10. Kunuunsa Gogaa: . Kantiyeem inermes extracts oomishaalee kunuunsa gogaa keessatti kan fayyadamu yoo ta’u, gogaa aarii tasgabbeessuu, inflammation hir’isuu fi gogaa fayyaa ta’e eeguu danda’a.
Akkasumas Dubbisaa: Qabxiilee Haala Qilleensaa Jahan (6) Omisha Midhaanii irratti dhiibbaa geessisan
Mala Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Kantiyeem inermee (Woolly Canthium) Kennamu Galmeessuuf .
1. Infuushinii Baala mukaa
An. Qophii: Infuushinii baala mukaa hojjechuuf baala Canthium inerme goggoge ykn kutaalee biqiltootaa biroo fudhachuun bishaan ho’aa keessatti gara daqiiqaa 10 hanga 15tti liqimsuu.
ii. Fayyadama: 1.1. Infuushinii akka shaayiitti dhuguu. Malli kun keessumaa biqiltoonni antioxidant, anti-inflammatory, fi bullaa’insa nyaataa irraa fayyadamuuf faayidaa guddaa qaba.
2. Decoctions: 1.1.
An. Qophii: Decoctions kutaalee biqiltootaa kan akka gogaa ykn hundee bishaan keessatti yeroo dheeraaf bilcheessuun kompaawundoota isaanii sochii qaban baasuu kan dabalatudha.
ii. Fayyadama: 1.1. Decoction qabbanaa’e akka qajeelfamaatti dhuguu. Decoctions yeroo baayyee yaaddoo fayyaa addaa, kan akka madaa fayyisuu ykn dhimmoota sirna hargansuu furuuf itti fayyadamu.
3. Baala mukaa irraa baafaman: .
An. Qophii: Bu’aan baala mukaa bifa qindaa’e qaamolee sochii biqiltootaati. Isaanis alkoolii ykn gilsaariin akka furdaaatti fayyadamuun hojjetamuu danda’u.
ii. Fayyadama: 1.1. Dozaajii gorfame kan qaphxii baafame irratti kenname hordofaa. Bu’aa ba’ii qindaa’e kun yeroo baay’ee bu’aa wal’aansaa caalaatti xiyyeeffannoo qabuuf fayyadamu.
4. Poultices fi Compresses: 1.1.
i, Qophii: 1.1. Baala haaraa ykn kutaalee biqiltootaa biroo caccabsuun poultice uumuu. Kallattiin naannoo dhibee kanaan qabame irratti dibachuu ykn huccuudhaan marsitee dhiibbaa uumuuf.
ii. Fayyadama: 1.1. Poultices fi compress madaa fayyisuu, gogaa namaa aarsuu fi inflammation naannoo naannoo jiru hir’isuuf faayidaa qaba.
5. Hafuura baafachuu: .
An. Qophii: Baala goggogaa Canthium inerme bishaan ho’aa keessatti dabaluudhaan danfaa sana afuura baafachuu. Akkasumas, zayita barbaachisaa biqiltuu irraa argamu fayyadamuu.
ii. Fayyadama: 1.1. Hafuura baafachuun dhimma sirna hargansuu fi boqonnaa guddisuuf ni fayyada. Kompaawundootni urgooftuu ta’an kun dhiphina qulqulleessuu fi sammuu tasgabbeessuuf gargaaruu danda’u.
6. Hojiirra oolmaa yeroo: 1.1.
An. Qophii: Zayitii infused, creams, ykn salves Canthium inerme extracts fayyadamuun qopheessuu. Kanneen kallattiin gogaa irratti dibachuu.
ii. Fayyadama: 1.1. Fayyadamni bakka gogaa haala gogaa, aarii tasgabbeessuu, fi boqonnaa naannoo kennuudhaaf baay’ee gaarii dha.
7. Dhiqannaa baala mukaa:
An. Qophii: Baala goggogaa Canthium inerme ykn extracts bishaan dhiqannaa keessanitti dabaluu.
ii. Fayyadama: 1.1. Dhiqannaa baala mukaatiin boqonnaa namaaf kennuu, dhimma gogaa salphisuu fi kompaawundootni sochii qaban karaa gogaa akka xuuxaman taasisuu danda’a.
8. Itti Fayyadama Nyaataa (Daangeffame): .
An. Qophii: Aadaa tokko tokko keessatti baalli ykn firiiwwan Canthium inerme akka waan nyaata qopheessuutti fayyadamu.
ii. Fayyadama: 1.1. Fayyadamni nyaataa daangeffame nyaata irratti mi’aa dabaluudhaan faayidaa fayyaa xixiqqoo kennuu danda’a. Haa ta’u malee, itti fayyadamni qoricha xiyyeeffannoo jalqabaa ta’uu qaba.
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Canthium inerme Fayyadamuun Qabu
1. Alarjii: 1.1. Namoonni dhuunfaa tokko tokko kompaawundoota addaa Canthium inerme keessatti argaman irratti alarjii qabaachuu danda’u. Alarjiin akka gogaa namaa dhangala’uu, ququnca’uu, diimaa ta’uu ykn sirna hargansuu dhabuutti mul’achuu danda’a. Canthium inerme erga fayyadamtanii booda mallattoolee hin baratamne yoo isin mudatan itti fayyadama isaa addaan kutuu fi yaala fayyaa barbaadaa.
2. Mufannaa bullaa’insa nyaataa: Yeroo tokko tokko qophiiwwan Canthium inerme garmalee fayyadamuun dhimmoota bullaa’insa nyaataa kanneen akka garaa kaasaa, garaa kaasaa ykn garaa kaasaa namatti hin tolle fiduu danda’a. Bullaa’insa nyaataa akka hin jeeqneef, dozaazii fi qajeelfama itti fayyadama gorfaman hordofaa.
3. Wal-nyaatinsa Qorichaa: Canthium inerme qoricha tokko tokko waliin wal-nyaachuu danda’a, kunis bu’a qabeessummaa isaanii irratti dhiibbaa uumuu ykn dhiibbaa hamaa fiduu danda’a. Qorichoota kamiyyuu yoo fudhattan, keessumaa kanneen dhiibbaa dhiigaa to’atan, qoricha dhukkuba sukkaaraa, ykn qoricha farra inflammatory, Canthium inerme fayyadamuu keessan dura ogeessa fayyaa keessan mariisisaa.
4. Ulfaa fi Harma hoosisuu: 1.1. Namoonni ulfaa fi harma hoosisan yeroo Canthium inerme fayyadaman of eeggannoo gochuu qabu. Yeroo kanneen keessatti nageenya isaa ilaalchisee odeeffannoon daangeffame ni argama. Nageenya haadhaa fi daa’imaa mirkaneessuuf biqiltuu kana fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisuun gaariidha.
5. Garmalee fayyadamuu: 1.1. Keessattuu bifa qindaa’een Canthium inerme garmalee fayyadamuun dhiibbaa hamaa fiduu danda’a. Yeroo hunda garmalee akka hin fayyadamneef dozii fi qajeelfama itti fayyadama gorfame hordofi.
6. Daa’immanii fi Daa’imman: 1.1. Nageenyi Canthium inerme fayyadamuu daa’immanii fi daa’imman irratti akka gaariitti hin mirkanoofne. Biqiltuu kana daa’imman ykn daa’imman irratti fayyadamuu dura ogeessa fayyaa daa’immanii mariisisaa.
7. Miira Gogaa: 1.1. Kallattiin gogaa irratti baala Canthium inerme fayyadamuun namoota tokko tokko irratti aarii ykn alarjii fiduu danda’a. Bakka guddaa irratti dibachuu dura qorannoo paach raawwachuu fi yoo aariin uumame fayyadamuu addaan kutuu.
8. Haala Yaalaa: 1.1. Namoonni haala fayyaa tokko tokko kan akka rakkoo kalee, rakkoo tiruu, ykn rakkoo dhiiguu qaban, Canthium inerme fayyadamuu isaanii dura gorsa ogeessa fayyaa barbaaduu qabu. Kunis kompaawundootni biqiltootaa dhimmoota fayyaa jiran akka hin hammeessineef.
Ragaa Saayinsii fi Qorannoowwan Haala Kaantiyeem inermee (Woolly Canthium) .
1. 1.. Kumar fi kkf. (2024): 1.1. Gamaaggamni bal’aan gosa Kaantiyeem akka agarsiisutti, Kaantiyeem inerme kompaawundoota baayooaktiiwii kanneen akka iridoids, flavonoids, fi alkaloids kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis in vitro keessatti amaloota farra inflammatory, antimicrobial fi madaa fayyisuu agarsiisa. Argannoowwan kunniin itti fayyadama aadaa isaa infekshinii yaaluuf fi suphaa tishuu guddisuuf ni deeggaru (Kumar, S., Singh, N., Mittal, A., Kharkwal, H., Jain, SK, & Goel, B., 2024, Fitooteraapaa, 167, 105492 irratti kan argamu).
2. 2.. Paka fi kkf. (2020): 1.1. Qorannoon kun gosa walitti dhiyeenyaan walqabatu kan ta’e Canthium parviflorum irratti gaggeeffame, baala etaanooliin baafame hantuuta keessatti sadarkaa asiidii yuuriikii pilaasmaa hir’isuun sochii farra gogaa guddaa akka agarsiisu agarsiise. Argannoowwan kun sababa piroofaayilii faayitookeemikaalaa walfakkaataa ta’een haalawwan akka gogaa bulchuu keessatti faayidaa Kaantiyeem inermii qabaachuu akka danda’u agarsiisa (Paka, S., Paleti, J., Naganagar, PR, Ranga, R., Kalukuri, BP, & Boggula, N., 2020, Hayyoota Joornaalii Akaadaamii Baayoo Saayinsii, 8(1), 1-7) irratti kan argamudha.
3. Patro fi kkf. (2014): 1.1. Qorannoon gosa kanaan walqabatu kan biraa kan ta’e Canthium coromandelicum irratti gaggeeffame qabiyyee feenooliikii fi flaavonoid olaanaa kan qabu yoo ta’u, kunis sochii farra oksijiinii fi farra baakteeriyaa keessatti gumaacha kan qabu ta’uu ibseera. Amaloonni kun gara Canthium inerme tti kan babal’atan ta’uu hin oolan, kunis madaa fi infekshinii wal’aanuuf itti fayyadama isaa kan deeggarudha (Patro, SK, Sasmal, D., Mazumdar, P., Behera, P., & Das, S., 2014, Joornaalii Idil-addunyaa Saayinsii Faarmaasii fi Qorichaa, 6(2), 456-460) irratti kan ibsame dha.
4. Sunilkumar fi kkf. (2020): Qorannoon kun Canthium angustifolium qoratee karaa glycosides fi flavonoids bu’aa farra sukkaaraa argateera, kunis sadarkaa guluukoosii seerumi moodeelota bineensotaa keessatti hir’ise. Canthium inerme faayidaa kana qooddachuu danda’a, itti fayyadama aadaa isaa to’annoo dhukkuba sukkaaraaf ni deeggara (Sunilkumar, T., 2020, Joornaalii Etnoofarmaakooloojii, 250, 112489 irratti kan argamu).
Waa’ee Canthium inerme (Woolly Canthium) Gaaffiiwwan Yeroo Baay’ee Gaafataman .
1. Canthium inerme qoricha aadaa keessatti maaliif fayyadama?
Canthium inerme sababa farra inflammatory fi antimicrobial waan qabuuf dhukkuboota garaachaa, madaa, infekshinii, fi dhimmoota sirna hargansuu kan akka qufaa fi biroonkaayitii yaaluuf kan ooludha.
2. Fuduraaleen Canthium inerme nyaatamuu danda’uu?
Eeyyee, drupes xixiqqoo fi diimaa dukkanaa’aa hanga gurraacha ta’an kan nyaatamuu danda’an ta’us, namootaan bal’inaan kan hin nyaatamnee fi simbirroonni baay’inaan kan nyaataman ta’us.
3. Canthium inerme namni hundi fayyadamuuf nageenya qabaa?
Namoonni rakkoo kalee, tiruu ykn dhiiguu qaban, kompaawundootni tokko tokko haalawwan jiran waliin wal-nyaachuu waan danda’aniif, Canthium inerme fayyadamuu isaanii dura hakiima mariisisuu qabu.
4. Canthium inerme dhukkuba sukkaaraaf gargaaruu danda’aa?
Qorannoon gosoota Kaantiyeemii walqabatan tokko tokko akka jedhanitti sababa gilaayikoosaayidii fi tiraayitarpeenooyidiitiin sadarkaa sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaruu danda’a, garuu addatti Kaantiyeemii inermii irratti qorannoon dabalataa barbaachisaadha.
5. Canthium inerme akkaataa idileetti fayyadama qorichaaf qophaa’a?
Baalli, gogaan ykn hiddi yeroo baay’ee qoricha aadaa keessatti bakka tokkotti dibachuuf ykn afaaniin fayyadamuuf nyaata, infusion ykn extracts keessatti fayyadamu.
6. Canthium inerme miidhaa cinaa qabaa?
Doosiin ol’aanaan sababa saayinoojeenikii gilaayikoosaayidiitiin balaa qabaachuu danda’a, kunis summii ta’uu danda’a. Yeroo hunda qajeelfama ogeessa eegumsa fayyaa irraa argateen fayyadamuu.
7. Kantiyeem inermiin yeroo baay’ee eessatti argama?
Kibba Afrikaa, kutaalee Eeshiyaa fi Awustiraaliyaa dabalatee naannoo tiroopikaalaa fi subtiroopikaalaa keessatti bakka jireenyaa akka bosona, margaa fi naannoo qarqara galaanaa keessatti ni biqila.
8. Canthium inerme mana keessatti guddachuu danda’aa?
Eeyyee, sanyii ykn biqiltoota dargaggoota irraa biyyee bishaan gaarii qabu, xiqqoo asiidii qabuu fi aduu guutuu ykn gaaddisa gartokkee qabu keessatti guddachuu danda’a, kunis iddoo biqiltuuf mijataa taasisa.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa: Jijjiirama Qilleensaa Irratti Akkamitti Of Barsiisuu Dandeessan