Mikania Natalensis, yeroo baayyee Afrikaa Maayilii-Daqiiqaa jedhamee kan waamamu, wayinii ol ba’uu ajaa’ibaa maatii Asteraceae keessaa tokkodha. Biqiltuun biyya keessaa kun bifa addaa fi qabiyyee qoricha cimaa ta’een beekama. Amalli botaanikaa isaa akkuma dandeettii wal’aansaa isaa nama hawwata.
Baaloonni Mikania Natalensis gadi fageenyaan ujummoo kan qaban yoo ta’u, bifa uwwisaa kan kennudha. Isaanis akkaataa adda addaatiin magariisa kan ta’anii fi bilchina biqiltuu irratti hundaa’uun xiqqaa irraa kaasee hanga guddaa ta’uu kan danda’an guddinaan garaagarummaa qabaachuu danda’u. Baalli hidda isaa irratti qindaa’uun isaa wayinii yeroo guutummaatti guddatu bifa lalisaa fi dhangala’aa akka qabaatu taasisa.
Daraaraan Mikania Natalensis xiqqaa fi micciiramaa yoo ta’u, halluun isaanii adii irraa kaasee hanga bifa diimaa xixiqqootti kan argamu dha. Daraaroonni kun dhuma hidda isaanii irratti tuuta ta’anii kan qindaa’ani dha. Dhuunfaan kan of hin tuulne ta’us, agarsiisni waloo daraaraa kanaa bifa waliigalaa wayinii irratti tuqa bareedina dabalata.
Mikania Natalensis dhalataa naannoolee adda addaa Afrikaa keessaa yoo ta’u, keessumaa haala qilleensaa tiroopikaalaa fi subtiroopikaalaa keessatti argama. Bakka jireenyaa akka bosona, margaa fi qarqara lagaa keessatti ni guddata. Dandeettii ol ba’uu fi saffisaan babal’achuu isaatiin biqiltoota biroo irratti guddachuu kan danda’u yoo ta’u, yeroo tokko tokko maqaa “African Mile-a-Minute” jedhu argamsiisa.
Sirna qoricha aadaa keessatti, Mikania Natalensis amaloota wal’aansaa adda addaa qabaachuu isaatiin dhalootaaf gatii guddaa qaba. Hiddi, baallii fi hiddi biqiltuu kanaa yaaddoo fayyaa adda addaa furuuf qoricha baala mukaa qopheessuu keessatti itti fayyadama. Fayyadamni aadaa isaa dhimma sirna hargansuu fi rakkoo bullaa’insa nyaataa yaaluu irraa kaasee hanga madaa fayyisuu fi inflammation hir’isuutti kan argamudha.
Mikania Natalensis hawaasa Afrikaa hedduu keessatti hiika aadaa kan qabu yoo ta’u, bakka sanatti gochaalee fayyisuu aadaa keessatti walitti makameera. Biqiltoonni dhukkuboota salphisuu danda’an qoricha dhalootaan darbaa turan keessatti akka hammatamu taasiseera.
Akkuma qabeenya uumamaa hedduu, saffisaan babal’achuun sochii dhala namaa fi jijjiiramni bakka jireenyaa raabsa Mikania Natalensis irratti dhiibbaa uumuu danda’a. Biqiltuun kun balaadhaaf saaxilamee kan hin ramadamne ta’us, kunuunsi biqiltuu kanaa dhimma qorichaafi ikoloojiif akka argamu eeguuf barbaachisaa dha.
Akkasumas Dubbisaa: Hanqaaquu Hanqaaquu Qabduu Muuxannoo Gaarii
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Mikania Natalensis (African Mile-a-Minute) .
1. Bu’aa Farra Inflammatory: 1.1. Mikania Natalensis kompaawundoota amaloota farra inflammatory ciccimoo qaban of keessaa qaba. Kompaawundootni kun inflammation qaama keessatti hir’isuuf kan gargaaran yoo ta’u, haalawwan akka arthritis, dhukkubbii lafee fi haala gogaa inflammatory ta’eef qoricha uumamaa gatii guddaa qabu taasisa.
2. Gargaarsa Hafuura Baafannaa: 1.1. Biqiltuun kun akka aadaa isaatti dhimmoota sirna hargansuu kan akka asmii, biroonkaayitii fi qufaa furuuf itti fayyadamaa tureera. Amalli uumamaan isaa ujummoo qilleensaa qulqulleessuuf gargaara, kunis salphaatti hafuura baafachuuf haala mijeessa.
3. Mijataa Bullaa’insa Nyaataa: Mikania Natalensis rakkoo bullaa’insa nyaataa salphisuuf seenaa dheeraa qaba. Nyaata bullaa’uu dhabuu, dhiita’uu fi jeequmsa garaachaa biroo tasgabbeessuuf gargaaruu danda’a.
4. Madaa Fayyisu: 1.1. Mikania Natalensis qabiyyee farra maaykiroobiyaanii qabaachuu isaatiin madaa xixiqqoo fi infekshinii gogaa yaaluuf bu’a qabeessa. Adeemsa fayyinaa keessatti kan gargaaru yoo ta’u, infekshinii ittisuuf kan gargaaru yoo ta’u, gargaarsa jalqabaa irratti dabalata gatii guddaa qabu taasisa.
5. Dhukkubbii Uumamaa Hir’isuu: Amalli dhukkubbii namatti hir’isu biqiltoonni dhukkubbii hir’isuuf gumaacha. Mataa dhukkubbii, maashaa dhukkubbii, ykn waliigalatti miira namaa kan hin tolle ta’us, Mikania Natalensis boqonnaa uumamaa kennuu danda’a.
6. Deeggarsa Sirna Ittisa qaamaa: Mikania Natalensis antioxidants hedduu kan qabu yoo ta’u, qaamni infekshinii ofirraa ittisuu fi fayyaa waliigalaa akka eegu gargaaruun sirna ittisa qaamaa ni deeggara.
7. Ho’a qaamaa Hir’isuu: Mikania Natalensis amaloota ho’a qaamaa ittisuuf kan beekamu yoo ta’u, kunis dhiqannaa guddisuu fi ho’a qaamaa to’achuudhaan ho’a qaamaa hir’isuuf gargaaruu danda’a.
8. Yaaddoo fi Dhiphina Hir’isuu: Kompaawundootni Mikania Natalensis keessatti argaman tokko tokko yaaddoo fi dhiphina hir’isuu keessatti dandeettii agarsiisaniiru. Miira boqonnaa fi tasgabbii akka qabaataniif gumaacha gochuu dandaʼa.
9. Faayidaa Diuretic: 1.1. Biqiltuun kun akka qoricha fincaaniitti kan hojjetu yoo ta’u, qaamni keenya oomisha fincaanii dabaluudhaan summii akka balleessu gargaara. Hojii tiruu fi summii balleessuu ni deeggara.
10. Ittisa Antioxidant: 1.1. Mikania Natalensis qabiyyee antioxidants dhiphina oksijiinii lolan olaanaa qaba. Free radicals neutralize gochuun seelii fi tishuu miidhaa irraa eeguuf gargaara.
Akkasumas Dubbisaa: 10 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Harpagophytum (Devil’s Claw) .
Mala Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Mikania Natalensis (African Mile-a-Minute) Argamuuf Itti Fayyadamnu .
1. Shaayii Baala mukaa: Malli Mikania Natalensis fayyadamuu baay’inaan itti fayyadaman keessaa tokko shaayii baala mukaa qopheessuudha. Shaayii kana tolchuuf baala haaraa muraasa suuta dhiqachuu ykn baala goge fayyadamuu. Bishaan ho’aa keessatti gara daqiiqaa 10-15tti liqimsi. Shaayiin kana irraa argamu faayidaa farra inflammatory fi immune-boosting biqiltootaa argachuuf dhuguun ni danda’ama.
2. Tinctures fi Extracts: 1.1. Tinctures fi extracts bifa concentrated Mikania Natalensis kan doosiin cimaa kompaawundoota qoricha isaa dhiyeessanidha. Tinctures dursanii hojjetaman bitachuu ykn meeshaa biqiltuu torban hedduudhaaf alkoolii ykn glycerin keessatti jiisuudhaan kan mataa keessanii hojjechuu dandeessu. Bu’aawwan kun akka ogeessi eegumsa fayyaa gorsutti, doosiin xiqqaadhaan afaaniin fudhatamuu danda’a.
3. Hojiirra oolmaa yeroo: 1.1. Madaa fayyisuu fi dhimma gogaatif Mikania Natalensis bakka tokkotti fayyadamuun ni danda’ama. Baala haaraa caccabsuun poultice uumuu ykn zayita carrier waliin walitti makuun baalmii tasgabbeessu uumuu. Fayyeessuu fi boqonnaa argachuuf kallattiin naannoo dhibee kanaan qabame irratti poultice ykn balm dibachuu.
4. Danfaa Hafuura Baafannaa: . Dhimmoota sirna hargansuu kan akka dhiphina ykn qufaa furuuf, danfaa afuufuu keessatti Mikania Natalensis fayyadamuu yaadaa. Baala goggogaa ykn baafame bishaan ho’aa saanii tokkotti dabaluudhaan, saanii sana irratti hirkattee, danfaa sana kiyyootti galchuuf mataa kee haalluudhaan haguuggii. Danfaa daqiiqaa hedduudhaaf hafuura baafachuun ujummoo qilleensaa qulqulleessuuf gargaara.
5. Dhiqannaa baala mukaa: Bishaan dhiqannaa keessanitti Mikania Natalensis dabaluudhaan muuxannoo boqonnaa fi wal’aansaa isiniif kennuu danda’a. Baala goggogaa ykn baafame bishaan dhiqannaa ho’aa keessatti naquudhaan gara daqiiqaa 20f jiisuudhaan amaloota tasgabbeessuu isaa mi’eeffadhaa.
6. Kaapsulaa fi Dabalata: Dabalataan Mikania Natalensis bifa kaapsulaa ykn taableetiin ni argama. Isaan kun faayidaa biqiltootaa hojii idilee keessan keessatti hammachuudhaaf karaa mijataa ta’e kennuu danda’u. Yeroo hunda maddoota maqaa gaarii qaban irraa dabalata qulqullina olaanaa qabu filadhu.
7. Fayyadama Nyaataa: 1.1. Aadaa tokko tokko keessatti Mikania Natalensis nyaata aadaa keessatti fayyadama. Baalli isaa soorata, nyaata qamadii ykn salaada keessatti hammachuun faayidaa fayyaa isaa karaa nyaata keessaniin beeksisuu danda’a.
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Mikania Natalensis Fayyadamuun Qabu
1. Walnyaatinsa Alarjii: 1.1. Namoonni dhuunfaa tokko tokko Mikania Natalensis jedhamuuf miira qabaachuu ykn alarjii qabaachuu danda’u. Biqiltuu kana erga fayyadamtee booda mallattoolee akka gogaa namaa dhangala’uu, ququnca’uu, dhiita’uu ykn hafuura baafachuun rakkachuu yoo si mudate, hatattamaan fayyadamuu addaan kutuu fi yaala fayyaa barbaaduu.
2. Mufannaa bullaa’insa nyaataa: Yeroo tokko tokko Mikania Natalensis garmalee ykn qajeelfama sirrii malee fayyadamuun jeequmsa bullaa’insa nyaataa kan akka garaa kaasaa, garaa kaasaa ykn garaachaa fiduu danda’a. Xiqqoo irraa jalqabi yoo barbaachise suuta suutaan dabali.
3. Wal-nyaatinsa Qorichoota Waliin: Mikania Natalensis qoricha dhiiga qallachuu fi qoricha dhukkuba sukkaaraa dabalatee qoricha tokko tokko waliin wal qunnamuu danda’a. Keessattuu qoricha ajajame yoo fudhattan biqiltuu kana fayyadamuu keessan dura ogeessa fayyaa keessan mariisisaa.
4. Ulfaa fi Harma hoosisuu: 1.1. Namoonni ulfaa fi harma hoosisan Mikania Natalensis ulfaa fi harma hoosisuu irratti dhiibbaa inni geessisuu danda’u irraa kan ka’e fayyadamuu irraa of qusachuu qabu. Nageenya haadhaa fi daa’imaaf dursa kennuun murteessaadha.
5. Ijoollee: . Yeroo Mikania Natalensis daa’immaniif kennitan of eeggannoo gochuu. Yaaddoo fayyaa daa’immaniif biqiltuu kana fayyadamuu dura ogeessa fayyaa daa’immanii mariisisaa.
6. Dozaajii: 1.1. Yeroo hunda dozii fi qajeelfama itti fayyadama gorfame hordofi. Mikania Natalensis garmalee fudhachuun miidhaa hamaa fiduu danda’a, yoo akka waliigalaatti yeroo sirnaan fayyadamnu nageenya qaba jedhamee fudhatamellee.
7. Qulqullinaa fi Madda: Oomishaaleen ykn dabalata Mikania Natalensis fayyadamtan kamiyyuu maddoota maqaa gaarii qaban irraa akka dhufan mirkaneessaa. Oomishaaleen qulqullina hin qabne faalama ykn gosa biqiltoota sirrii hin taane qabaachuu danda’u.
8. Itti Fayyadama Yeroo Dheeraa: 1.1. Yeroo dheeraaf ykn garmalee fayyadamuun Mikania Natalensis dhiibbaa hamaa fiduu danda’a. Biqilticha itti fufiinsaan osoo hin taane addaan citee fayyadamuun gaariidha.
9. Qajeelfama Ogummaa: 1.1. Mikania Natalensis sirna fayyaa keessan keessatti hammachuu dura, keessumaa yoo haala fayyaa duraan ture, qoricha fudhachaa jirtan, ykn ulfa ykn harma hoosistan ogeessa eegumsa fayyaa gahumsa qabu mariisisaa.
10. Miira Dhuunfaa: Tokkoon tokkoon namoota dhuunfaa deebii qoricha baala mukaa garaagarummaa qabaachuu danda’a. Namoonni tokko tokko miidhaa cinaa kan hin baratamne isaan mudachuu danda’a. Deebiin qaamni keessanii xiyyeeffannoo kennuudhaan yoo bu’aa badaa argitan itti fayyadamuu addaan kutuu.
Gatii Soorataa Mikania Natalensis (Maayilii Afrikaa-Daqiiqaa) .
1. Kaarboohayidireetii: 1.1. Baalli kan Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu kaarboohayidireetii qabaachuu hin oolan, adda durummaan bifa faayibara nyaataa fi sukkaara xixiqqootiin, akka kuduraatti akka kuduraatti soorata ykn shaayii keessatti akka aadaatti fayyadamuuf anniisaa kenna.
2. Faayibara: 1.1. Baaloonni fi hiddi biqiltuu kanaa faayibara nyaataatiin kan badhaadhe, fayyaa bullaa’insa nyaataa kan deeggaru, sochii garaachaa yeroo hunda akka taasisu, akkasumas to’annoo sukkaara dhiigaa gargaaruu danda’a jedhamee eegama.
3. Flavonoids: 1.1. Akka miseensa maatii Asteraceae tokkootti, . Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu tarii flavonoids kan akka quercetin kan akka antioxidants ta’anii hojjechuun dhiphina oksijiinii fi inflammation hir’isu of keessaa qabaachuu hin oolu.
4. Kompaawundoota Feenoolikii: 1.1. Feenolikoonni gosoota walqabatan kan akka Mikaaniyaa maaykiraantaa. Kompaawundootni kun faayidaa antioksidaantii kan kennan yoo ta’u, fayyaa seelii kan deeggaran yoo ta’u, balaa dhukkuba yeroo dheeraa hir’isuu danda’u.
5. Alkaaloyidii: 1.1. Alkaloids trace jiraachuu danda’u, kunis gatii soorataa osoo hin taane amaloota qoricha biqiltuu kanaaf gumaacha. Kompaawundootni baayooaktiiwii kun summii qabaachuu danda’an irraa kan ka’e of eeggannoodhaan qabachuu barbaadu.
6. Vitaminoota (Vitamin C): . Baaloonni isaa hamma xiqqaa vitaamin C qabaachuu danda’u, kunis hojii ittisa qaamaa kan deeggaru fi akka antioxidant ta’ee kan hojjetu yoo ta’u, hammi addaa akka gaariitti kan hin galmaa’in ta’us.
7. Albuuda (Kaalsiyeemii): . Kaalsiyeemiin baala keessatti argamuun fayyaa lafee fi hojii maashaalee keessatti gumaacha qabaachuu hin oolu. Qabiyyeen albuudaa sirrii ta’e gosoota walqabatan irraa kan hubatamu sababa ragaan daangeffame irraa kan ka’edha.
8. Saapooniinii: 1.1. Saapooniin biqiltoota Asteraceae keessatti baay’inaan mul’atan, jiraachuu kan danda’anii fi fayyaa ittisa qaamaa deggeruu danda’u ykn bu’aa farra maaykiroobiyaanii qabaachuu danda’u, gaheen soorataa isaanii sadarkaa lammaffaa ta’us.
9. Terpeenoota: 1.1. Terpenoids, kan akka kanneen walqabatan keessatti argaman Mikaaniiyaa gosoota, bu’aa farra inflammatory fi farra maaykiroobiyaaniif gumaachuu danda’a, kunis piroofaayilii soorataa osoo hin taane qoricha biqiltuu kanaa guddisuu danda’a.
10. Pirootiinii: . Baaloonni pirootiinii hamma xiqqaa qabaachuu danda’u, kunis suphaa fi guddina tishuu ni deeggara, haa ta’u malee Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu madda pirootiinii jalqabaa waan hin taaneef nageenya mirkaneessuuf adeemsa barbaada.
Ragaa Saayinsii fi Qo’annoo Haala Mikania Natalensis
1. Vaan Waayik fi kkf. (2009): 1.1. Qorannoon kun itti fayyadama aadaa kan Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu qoricha Zuluu fi Swazi keessatti, komii fincaanii, mataa dhukkubbii, dhukkubbii dugdaa fi qorra irratti hojiirra oolmaa isaa hubachiiseera. Qorannoon kun ragaa etnobotanical kan kennu yoo ta’u garuu xiinxala farmaakooloojii bal’aa hin qabu (Van Wyk, BE, Van Oudtshoorn, B., & Gericke, N. (2009). Biqiltoota qoricha Afrikaa Kibbaa. Maxxansaalee Brizaa).
2. Semenyaa fi kkf. (2012): 1.1. Qorannoo Semenyaa fi kkf. itti fayyadama qorateera Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu qoricha aadaa Afrikaa Kibbaa dhukkuba gogaa yaaluuf gargaaru keessatti. Qorannoon kun fayyisoota Bapedi biratti itti fayyadama isaa mirkaneessee, amaloota farra maaykiroobiyaanii qabaachuu danda’u kan agarsiisu yoo ta’u, mirkaneessuun kilinikaa barbaachisaa ta’us (Semenya, SS, Potgieter, MJ, & Erasmus, LJC (2012). Gosa biqiltoota dhalootaan fayyistoonni Bapedi infekshinii saalqunnamtiin daddarban yaaluuf itti fayyadaman: Raabsa isaanii, sassaabuu, kunuunsaa fi balaa. Joornaalii Botaanii Afrikaa Kibbaa, 83, 66-75 irratti kan argamu).
Waa’ee Mikania Natalensis Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deddeebi’anii Gaafataman
1. Is Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu fayyadamuuf nageenya qaba?
Akka shaayii ykn kuduraa bilcheefameetti yeroo qophaa’u hamma xiqqaadhaan nageenya qabaachuu danda’a, garuu summii qabaachuu danda’u of eeggannoodhaan hojjechuu barbaada. Fayyadama dura ogeessa fayyaa mariisisaa.
2. Kutaalee akkamii Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu qorichaaf kan oolu?
Baaloonni isaa adda durummaan qoricha aadaa Zuluu fi Swaazii keessatti akka shaayii ykn qamadii dhimma fincaanii, mataa dhukkubbii, dhukkubbii dugdaa fi qorraaf itti fayyadama.
3. Danda’a Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu infekshinii yaaluu?
Fayyadamni aadaa dhukkuba gogaa fi qorraa farra maaykiroobiyaanii ta’uu akka danda’u kan agarsiisu yoo ta’u, ragaan saayinsii garuu daangeffameera, bu’a qabeessummaa isaa mirkaneessuuf qorannoon kilinikaa barbaachisaadha.
4. Akkamitti Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu irraa adda Mikaaniyaa maaykiraantaa?
Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu dhalataa Afrikaa yoo ta’u, baalli isaa halluu diimaa velvet ta’ee fi guddina weerara xiqqaa kan qabu yoo ta’u, Mikaaniyaa maaykiraantaa marga weerartuu Ameerikaa irraa dhufudha.
5. Eessa jira Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu arge?
Keep Baha Afrikaa Kibbaa irraa kaasee hanga Afrikaa Tiroopikaalaatti qarqara bosonaatti kan biqilu yoo ta’u, naannoo jiidha qabuu fi gartokkoon isaa golgaa qabu keessatti ni guddata.
6. Danda’a Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu akka kuduraatti fayyadamuu?
Eeyyee, baalli isaa hawaasa Afrikaa tokko tokko keessatti akka aadaa soorata keessatti kan itti fayyadaman yoo ta’u, garuu summii ta’uu danda’u irraa of eeguuf qophii sirrii ta’e barbaachisa.
7. Is Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu weerartuu?
Lakki dhalataa Afrikaa waan ta’eef akka weerartuutti hin ilaalamu, faallaa Mikaaniyaa maaykiraantaa, kan addunyaa irratti marga weerartuu hamaa ta’e keessaa tarreeffame.
8. Balaan itti fayyadamuu maal fa’a Mikania natalensis jedhamu kan jedhamu?
Summiin alkaloids ykn kompaawundoota biroo irraa dhufuu danda’u yoo qamadii ykn baay’inaan fudhatame miidhaa hamaa fiduu danda’a. Namoota miiraan qabaman irrattis alarjiin ni danda’ama.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa:Faayidaa Diinagdee Qonnaa Qo’achuu