Rhoicissus digitata, yeroo baayyee Baboon Grape jedhamuun kan waamamu, biqiltuu ol ba’ee fi maatii Vitaceae keessaa tokko. Biqiltuun kun naannoolee Afrikaa adda addaa kan dhalate yoo ta’u, amala faayaafi qorichaatiin salphaatti akka adda baafamuu fi gatii guddaa akka qabaatu taasisa.
Baboon Grape biqiltuu baala baqaqee fi yeroo baayyee amala guddina wayinii fakkaatu qaba. Muka, dallaa fi caasaa deeggarsa biroo irratti ol ba’uuf amala qaba, tendrils addaa isaa fayyadamuun. Teendiriiloonni kun biqiltuun kun yeroo ol baʼu akka hidhatu kan gargaaru siʼa taʼu, kunis olkaʼiinsa guddaa akka irra gaʼu isa gargaara.
Baaloonni Rhoicissus digitata amala isaa keessaa isa tokko. Boca onnee kan qaban yoo ta’u, yeroo baay’ee qarri isaanii xiqqoo serrated dha. Baaloonni isaanii wal jijjiiranii hundee isaanii irratti kan qindaa’an yoo ta’u, halluu magariisa socho’aa kan qaban yoo ta’u, kunis biqiltootaaf hawwata miidhaginaa dabalata.
Biqiltuun kun daraaraa xixiqqoo hin mul’anne kan yeroo baay’ee tuuta uumuu danda’an ni oomisha. Tuutni daraaraa kunniin kan ba’an, bakka baalli isaanii hidda waliin wal argan. Daraaraan isaanii kan mul’atu ta’uu baatus, dhuma irratti firii biqiltootaa akka uumamu gahee guddaa qabu.
Wantoota Rhoicissus digitata adda ta’an keessaa tokko firii isaa yoo ta’u, kunis wayinii xixiqqoo fakkaata. Fuduraaleen geengoo hanga xiqqoo oovaalii ta’an kun hamma marbilii kan ta’an yoo ta’u, golgaa diimaa gadi fagoo irraa kaasee hanga gurraachaatti argamu. Fuduraaleen kun tuuta ta’anii kan biqilan yoo ta’u, mi’aa xiqqoo mi’aawaa fi tangy ta’een beekamu.
Gogaan Wayinii Baaboon yeroo baayyee halluu diimaa-buraa’aa kan qabu yoo ta’u, akkuma biqiltuun bilchaateen caalaatti kan uwwifamee fi kan jal’atu ta’a. Xiyyeeffannoo jalqabaa gatii faaya biqiltootaa miti, garuu bifa waliigalaatiif gumaacha qaba.
Rhoicissus digitata bakka jireenyaa adda addaa keessatti kan argamu yoo ta’u, kunis lafa bosona, saavaanaa fi naannoo dhagaa dabalata. Biqiltuu jabaa ta’ee fi haala qilleensaa goggogaa fi subtiroopikaalaa keessatti guddachuu danda’uudha. Biqiltoonni dhalootaan kun biyyoota Afrikaa guutuu kan akka Afrikaa Kibbaa, Naamibiyaa, Bootswaanaa fi Zimbaabuwee kan hammatudha.
Rhoicissus digitata hawaasa Afrikaa hedduu keessatti barbaachisummaa aadaa fi qoricha qaba. Baalli biqiltootaa, firiiwwanii fi kutaaleen biroo kompaawundoota faayidaa qaban kanneen amaloota wal’aansaa ta’uu danda’an adda addaa waan qabuuf akka aadaa isaaniitti haalawwan fayyaa adda addaa yaaluuf itti fayyadamaa turaniiru.
Akkasumas Dubbisaa: 12 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Nerium (Nerium Oleander) .
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Rhoicissus digitata (Wayinii Baaboon) .
1. Immune Boosting: 1.1. Baboon Grape soorata barbaachisaa sirna ittisa qaamaa guddisu vitaamin C jedhamuun kan fe’amedha. Yeroo hunda fayyadamuun infekshinii fi dhukkuboota ofirraa ittisuuf gargaaruu danda’a.
2. Gargaarsa bullaa’insa nyaataa: Baalli Rhoicissus digitata akka aadaa isaatti dhimma bullaa’insa nyaataa salphisuuf itti fayyadamaa tureera. Isaanis nyaata bullaa’uu dhabuu, dhiita’uu fi qufaa salphisuu danda’u.
3. Farra Inflammatory: 1.1. Biqiltuun kun kompaawundoota amaloota farra inflammatory qaban of keessaa qaba. Haalota akka dhukkuba arthritis fi maashaalee dhukkubsatan keessatti inflammation hir’isuuf itti fayyadamuun ni danda’ama.
4. Humna Antioxidant: 1.1. Baboon Grape antioxidants kan akka flavonoids fi phenols baay’ee qaba. Antioksidaantoonni kunniin raadikaalota bilisaa qaama keessatti miidhaa geessisan akka hin balleessine gargaaru, seelonni miidhaa irraa eegu.
5. Fayyaa Onnee: 1.1. Kompaawundootni Rhoicissus digitata keessa jiran marsaa dhiigaa fayya qabeessa ta’e guddisuu fi dhiibbaa dhiigaa gadi buusuuf gargaaruudhaan fayyaa onneef gumaachuu danda’u.
6. Kunuunsa Gogaa: . Bu’aan biqiltootaa kun gogaa aarii, dhangala’aa fi madaa xixiqqoo tasgabbeessuuf bakka tokkotti fayyadamuun ni danda’ama. Amala fayyisuu fi farra ququnca’uu qaba.
7. Fayyaa Lafee: 1.1. Qabiyyee albuudaa, keessumaa kaalsiyeemii, Baboon Grape fayyaa lafee deggeruu fi haalawwan akka osteoporosis ittisuuf gargaaruu danda’a.
8. Boqonnaa Hafuura Baafannaa: 1.1. Gochaalee aadaa tokko tokko keessatti biqiltuun kun mallattoolee dhimma sirna hargansuu, qufaa fi dhiphina dabalatee salphisuuf itti fayyadamaa tureera.
9. Dambii Sukkaara Dhiigaa: Qorannoon jalqabaa akka agarsiisutti Baboon Grape sadarkaa sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaruu keessatti gahee qabaachuu mala, kunis namoota dhukkuba sukkaaraa qabaniif faayidaa qabaachuu danda’a.
10. Farra Yaaddoo: . Kompaawundootni tokko tokko Rhoicissus digitata keessatti argaman sirna narvii irratti dhiibbaa tasgabbeessuu akka qaban kan amanamu yoo ta’u, kunis yaaddoo hir’isuu fi boqonnaa akka argatu gargaaruu danda’a.
Akkasumas Dubbisaa: 13 Faayidaa Fayyaa Qorichaa Baasilii (Ocimum Basilicum) .
Mala Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Rhoicissus digitata (Baboon Grape) Kennamu Galmeessuuf .
1. Shaayii Baala mukaa: Baala Wayinii Baaboon goggoge bishaan ho’aa keessatti cuuphuudhaan infuushinii baala mukaa qopheessuu. Shaayii kana caccabsii dhuguun faayidaa ittisa qaamaa fi bullaa’insa nyaataa isaa guddisuu.
2. Poultice yeroo tokkotti: . Baala Baboon Grape haaraa caccabsuun poultice uumuuf. Gogaa nama aarse irratti dibachuun amaloota isaa tasgabbeessuu fi fayyisuu akka argattan gochuu.
3. Itti Fayyadama Nyaata: Fuduraalee bilchaatan Rhoicissus digitata kallattiin nyaadhaa. Fuduraaleen antioksidaantiin badhaadhan kun akka nyaata salphaatti nyaachuu ykn qophii nyaataa keessatti hammatamuu danda’u.
4. Dabalata Nyaataa: 1.1. Dabalata nyaataa kan Baboon Grape extract of keessaa qabu barbaadi. Dabalataan kunniin kompaawundoota faayidaa qaban biqiltootaa argachuuf karaa mijataa ta’e dhiyeessuu danda’u.
5. Boca Aadaa: 1.1. Qorichoota aadaa kanneen akka waan Baboon Grape of keessaa qaban qoradhu. Foormulaawwan kunniin makaa deeggarsa sirna hargansuu ykn sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaran of keessatti qabachuu danda’u.
6. Tinctures: 1.1. Tinctures baala Wayinii Baboon ykn kutaalee biqiltoota biroo irraa hojjetaman filannoo biraati. Tinctures bishaan ykn dhugaatii biroo irratti dabaluudhaan dhuguun ni danda’ama.
7. Zayitoota Infused: 1.1. Baala Baboon Grape fayyadamuun zayita infused uumuu. Zayitoonni kun kunuunsa gogaa ykn masaajiidhaaf bakka tokkotti fayyadamuu ni danda’u, biqiltoonni qabiyyee farra inflammatory fayyadamuu danda’u.
8. Dabalata Nyaata: Baala Baboon Grape nyaata nyaataa keessatti hammachuu yaalii godhaa. Isaanis qophii nyaataa adda addaatiif mi’aa fi faayidaa fayyaa ta’uu danda’u kennuudhaaf itti fayyadamuu ni danda’u.
9. Danfaa Hafuura Baafachuu: . Danfaa baala Baboon Grape waliin makame afuura baafachuun miira sirna hargansuu fi dhiphina salphisuu danda’u.
10. Dhiqannaa baala mukaa: Baala Baboon Grape ykn extracts gara mana dhiqannaa keessaniitti dabaluudhaan muuxannoo tasgabbeessaa gogaa fayyaduu danda’uu fi boqonnaa kennuu danda’u argachuuf.
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Rhoicissus digitata Fayyadamuun Qabu
1. Rakkoo bullaa’insa nyaataa: Baala ykn fuduraalee Baboon Grape garmalee nyaachuun nyaata bullaa’insa nyaataa kan akka dhiita’uu, gaazii ykn garaachaa fiduu danda’a.
2. Alarjii: 1.1. Namoonni alarjii wayinii ykn biqiltoota kanaan walqabatan irratti qaban beekamaa ta’e yeroo Baboon Grape fayyadaman balaa alarjii qabaachuu danda’u.
3. Wal-nyaatinsa Qorichoota Waliin: Baboon Grape qoricha murtaa’e waliin wal-nyaachuu danda’a. Yoo qoricha ajaja ogeessa fayyaatiin kennamu fudhachaa jirtan, biqiltuu kana fayyadamuu keessan dura ogeessa fayyaa keessan mariisisaa.
4. Ulfaa fi Harma hoosisuu: 1.1. Namoonni ulfaa ykn harma hoosisan yeroo Baboon Grape fayyadaman of eeggannoo gochuu qabu, sababiin isaas nageenyi isaa yeroowwan kanneen keessatti bal’inaan hin qoratamne.
5. Wal-nyaatinsa Qorichaa: Baboon Grape qoricha farra dhiigaa fi qoricha sadarkaa sukkaara dhiigaa irratti dhiibbaa geessisan waliin wal qunnamuu danda’a. Yoo qoricha akkasii irratti ogeessa fayyaa mariisisaa.
6. Daarsuu Garaachaa: 1.1. Yeroo tokko tokko kompaawundootni biqiltootaa keessumaa baay’inaan yoo nyaataman ujummoo garaachaa irratti aarii fiduu danda’u.
7. Footo-sensitivity: 1.1. Namoonni dhuunfaa tokko tokko yeroo Baboon Grape bakka tokkotti fayyadaman footosensitivity isaan mudachuu danda’a, kunis yeroo ifa aduutti saaxilaman gogaan isaanii akka isaan mudatu taasisa.
8. Dhiibbaa dhiigaa gadi bu’aa: . Baboon Grapes dhiibbaa dhiigaa hir’isuu danda’uun namoota dhuunfaa qoricha dhiibbaa dhiigaa hir’isu fudhataniif rakkoo ta’uu danda’a.
9. Daa’immanii fi Daa’imman: 1.1. Nageenyi Baboon Grape daa’immanii fi daa’immaniif hasnt been well established. Uummata kana keessatti itti fayyadamuu dhiisuun isaa gorfama.
10. Dhiibbaa Hormoonii: Baboon Grape kompaawundoota dhiibbaa hormoonii qabaachuu danda’an of keessaa qaba. Namoonni madaallii hormoonii hin qabne of eeggannoodhaan itti fayyadama isaatti dhiyaachuu qabu.
Gatii Soorataa Rhoicissus digitata (Wayinii Baaboon) .
1. Asiidii Oleanolic: 1.1. Asiidiin oleanolic kompaawundii tiraayitarpeenooyidii hundee fi firii Rhoicissus digitata irraa adda baafame yoo ta’u, qabiyyee farra inflammatory fi hepatoprotective isaatiin kan beekamu yoo ta’u, biqiltoonni qoricha aadaa keessatti inflammation to’achuuf itti fayyadamaniif gumaacha qaba.
2. β-Sitosterol: 1.1. Faayitoosterooliin kun hundee keessatti kan argamu yoo ta’u, bu’aa kolestroolii hir’isuu kan agarsiisu yoo ta’u, fayyaa piroostaatii kan deeggaru yoo ta’u, madaallii onnee fi ujummoolee dhiigaa fi hormooniitiif qaama gatii guddaa qabu taasisa.
3. Kuweersetiin: 1.1. Flavonoid firii fi hundee keessatti argamu, quercetin sochii antioxidant cimaa kan kennu yoo ta’u, dhiphina oksijiinii hir’isuuf gargaara akkasumas carraa dhukkuboota yeroo dheeraa gadi buusuuf gargaara.
4. (+)-Kaateekiin: 1.1. Antioksidaantiin flavonoid biqiltuu kana keessatti argamu kun faayidaa farra inflammatory kan kennu yoo ta’u, hojii ujummoolee dhiigaa fooyyessuu fi miidhaa free radical hir’isuun fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa kan deeggarudha.
5. 12,13-Dehayidiroolupiyoolii: 1.1. Tiraayitarpeen baay’ee hin argamne kan hundee irraa adda baafame yoo ta’u, biqiltoonni qabiyyee farra maaykiroobiyaanii akka qabaataniif gumaacha kan godhu yoo ta’u, maatii Vitaceae keessatti haaraa adda baafameera, ittisa infekshinii keessatti gargaara.
6. Seeleeniyeemii: 1.1. Fuduraaleen kun albuuda hordoffii barbaachisaa ta’ee fi hojii taayirooyidii, deebii ittisa qaamaa fi mala ittisa antioksidaantii qaama keessatti deeggaru seeliiniyeemii baay’eedha.
7. Sibiilli: 1.1. Fuduraalee nyaatamuu danda’an keessatti kan argamu ayireniin uumamuu himoogilobiinii fi geejjibaa oksijiiniitiif murteessaa waan ta’eef, hir’ina dhiigaa ittisuu fi sadarkaa anniisaa deeggaruuf gargaara.
8. Ziinkii: 1.1. Fuduraaleen kun ziinkii kan kennan yoo ta’u, kunis hojii ittisa qaamaa, madaa fayyisuu fi DNA walnyaatinsaaf murteessaadha, kunis fayyaa waliigalaa fi dandeettii dhukkuba ittisuu guddisa.
9. Mangaanizii: 1.1. Fuduraalee keessatti kan argamu maangaaniziin inzaayimoota meetaabolii, uumamuu lafee fi sochii antioksidaantii keessatti hirmaatan akka koofaaktariitti hojjeta.
10. Kaarboohayidireetii: . Fuduraaleen diimaa foon qaban kun kaarboohayidireetii akka madda anniisaa uumamaa ta’ee tajaajilan kan of keessaa qaban yoo ta’u, nyaatamuu isaanii fi nyaata aadaa keessatti deeggarsa soorataaf itti fayyadamuuf gumaacha.
Ragaa Saayinsii fi Qorannoowwan Haala Rhoicissus digitata irratti
1. Faayitookeemikaalaa Addaan Baasuun: 1.1. Bopape jedhamuun beekama fi kkf. (2021) hidda fi firii Rhoicissus digitata irraa triterpenes sadii (12,13-dehydrolupeol, β-sitosterol, oleanolic acid) fi flavonoids lama ((+)-catechin, quercetin) adda baasuun, caasaa isaanii karaa NMR fi MS ifa gochuun, walitti dhufeenya kemotaxonomic cissus genus fi potential calaqqisiiseera faayidaa farra inflammatory (Bopape, FB, et al., 2021, Joornaalii Botaanii Afrikaa Kibbaa, 137, 1-7 irraa kan fudhatame).
2. Xiinxala Nyaata Elemental: 1.1. Roshila Moodley jedhamuun beekama. (2016) firiiwwan Rhoicissus digitata elementoota barbaachisoo ta’aniif xiinxalee, qabiyyee seeliiniyeemii olaanaa fi madda gaarii ayirenii, ziinkii fi maangaanizii RDA wajjin wal bira qabamee yoo ilaalamu, sibiilota summii xiqqaa qaban, hanqina soorataa furuu keessatti gahee inni qabu deeggareera (Mlambo, L., Koorbanally, N., & Moodley, R., 2016, Joornaalii Qorannoo Nyaataa fi Nyaata, 4(1), 6-11) irratti kan ibsame.
3. Sochii Farra Maayikiroobiyaanii: 1.1. Motsei jedhamuun beekama fi kkf. (2003) baala meetaanoolii Rhoicissus digitata Candida albicans fi Saccharomyces cerevisiae irratti qorataniiru, sochii farra fangasii cimaa zoonii dhorkaa >10 mm waliin agarsiisuudhaan, itti fayyadama aadaa dhukkuboota daddarboo mirkaneessa (Motsei, ML, et al., 2003, Joornaalii Etnoofarmaakooloojii, 86(2-3), 235-241 irratti kan argamudha.
4. Dandeettii Farra Inflammatory: 1.1. Gamaaggama Adebayo irraa fi kkf. (2021) baala meetaanoolii kan baafaman Rhoicissus digitata kan moodeelota kilinika duraa keessatti bu’aa farra inflammatory agarsiisu, flavonoids fi triterpenes waliin kan walqabate, dhukkubbii fi dhiita’uuf fayyadama etnomedicinal deeggaruun gabaabsee ibsaniiru (Adebayo, JO, et al., 2021, Molekuloota, 26(8), 2306) irratti kan ibsame.
Waa’ee Rhoicissus digitata Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deebi’anii Gaafataman
1. Rhoicissus digitata qoricha aadaa keessatti maaliif fayyadama?
Dhimma fayyaa dubartootaa, dhukkuba garaachaa, dhukkuba gogaa fi infekshinii yaaluuf kan oolu yoo ta’u, hundee isaa akka narvii kakaasutti fi dhangala’aa biqiltuu madaa uwwisuuf gochaalee kibba Afrikaa keessatti.
2. Fuduraaleen Rhoicissus digitata nyaatamuu danda’uu?
Eeyyee, firiiwwan diimaa ta’an kun kan nyaatamuu fi namoota naannootiin kan nyaataman yoo ta’u, faayidaa soorataa kan akka seeliiniyeemii fi ayirenii kan kennan yoo ta’u, jaamiin hojjechuuf itti fayyadamuu ni danda’u.
3. Rhoicissus digitata amaloota farra maaykiroobiyaanii qabaa?
Qorannoon akka agarsiisutti, bu’aan isaa fangasii akka Candida albicans fi baakteeriyaa akka Neisseria gonorrhoeae irratti sochii cimaa kan qabu yoo ta’u, kunis itti fayyadama aadaa infekshiniif kan deeggarudha.
4. Rhoicissus digitata inflammation gargaaruu danda’aa?
Flavonoids fi triterpenes isaa qorannoo kilinika duraa keessatti bu’aa farra inflammatory agarsiisu, dhukkubbii fi dhiita’uuf qoricha aadaa keessatti fayyadamuu isaa waliin walsima.
5. Rhoicissus digitata fayyadamuuf nageenya qabaa?
Fuduraaleen kun sadarkaa sibiilota summii xiqqaa ta’een nageenya kan qaban yoo ta’u, hiddi isaanii garuu akka gosoota walqabatan irratti mul’atutti garmalee summii ta’uu danda’a; itti fayyadama qorichaaf ogeessa mariisisaa.
6. Dhalataan Rhoicissus digitata eessaa?
Innis dhalootaan kibba Afrikaa yoo ta’u, Afrikaa Kibbaa bulchiinsa Keep irraa kaasee hanga Moozaambiik, biqiltoota lagaa fi qarqara galaanaatiin kan guddatudha.
7. Rhoicissus digitata akkamitti faayaaf fayyadama?
Akka nama yeroo hunda magariisa ol ba’u jabaa ta’etti, dallaa ykn dallaa uwwisuuf iddoowwan biqiltuu keessatti kan jaallatamu yoo ta’u, baalli harka fakkaatu kan calaqqisu gatii miidhaginaa dabalata.
8. Faayidaan soorataa firiiwwan Rhoicissus digitata maali?
Seeliniyeemii, ayirenii, ziinkii fi maangaaniziin kan badhaadhan yoo ta’u, hawaasa saaxilamoo ta’an keessatti hanqina qolachuu fi wabii nyaataa guddisuuf carraa kan dhiyeessanidha.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa: Seensa “Agric4Profit Paw-Paw Qonnaa Qopheessuu”