Rumex hypogaeus, yeroo baay’ee Ground Dock ykn Wild Rhubarb jedhamuun kan waamamu, biqiltuu bara baraa kan baala qabu yoo ta’u, maatii Polygonaceae keessaa tokko. Maatiin kun biqiltoota adda addaa kan of keessatti hammate yoo ta’u, baay’een isaanii itti fayyadama qorichaafi nyaataa adda addaatiin kan beekamanidha. Rumex hypogaeus amala botaanikaa adda ta’een kan beekamu yoo ta’u, beekamtii fi itti fayyadama kaayyoo adda addaatiif gumaacha qaba.
Rumex hypogaeus akkaataa idileetti bakka jireenyaa adda addaa keessatti kan dagaagu yoo ta’u, kunis lafa margaa, bosona, margaa fi qarqara qaamolee bishaanii dabalatee. Biqiltuun madaqfamuu danda’u kun dhalataa naannoo murtaa’e yoo ta’u, qabiyyee faayidaa qabuun naannoo birootti kan galfame ta’uu ibsameera.
Biqiltuun kun baala roozeetii bu’uuraa kan uumu yoo ta’u, kunis bifa isaa kan ibsudha. Baaloonni kun bal’aa fi boca onnee kan qaban yoo ta’u, ujummoon isaanii mul’atan giddu galeessa midrib irraa damee ba’anii kan ba’an dha. Halluun baala magariisa gadi fagoo irraa hanga diimaa ta’etti garaagarummaa kan qabu yoo ta’u, qarri isaas xiqqoo dalga ykn bifa scalloped agarsiisuu danda’a.
Yeroon guddinaa akkuma itti fufetti Rumex hypogaeus hidda daraaraa kan tuutaa daraaraa xixiqqoo magariisa ta’e qabatanii ol erga. Daraaroonni kun daraaraa keessatti kan qindaa’an yoo ta’u, isaanis caasaa damee qabuu fi daraaraa dachaa qabataniidha. Daraaraan isaanii akkaataa adda addaatiin kan hin mul’anne yoo ta’u, agarsiisaa osoo hin taane hojii irratti xiyyeeffata.
Marsaa daraaraa booda Rumex hypogaeus sanyiiwwan kaapsulaa xixiqqoo keessatti argaman ni guddisa. Kaapsulaaleen kunniin, achenes jedhamuun kan beekaman yoo ta’u, sanyiiwwan kan qaban yoo ta’u, yeroo baay’ee boca gama sadii qabuun kan beekamanidha. Sanyiiwwan kun qilleensaa fi sochii bineensotaa dabalatee mala adda addaatiin faca’a.
Hundeen Rumex hypogaeus qoricha aadaa keessatti seenaa keessatti fayyadamuu isaanii irraa kan ka’e fedhii addaa qaba. Hiddi kun baay’ee bal’aa ta’uu kan danda’uu fi biyyee keessa gadi fageenyaan akka lixan beekamaadha. Soorata gatii guddaa qabuu fi kompaawundoota baayooaktiiwii biqiltoonni amaloota qorichaaf gumaachan kuusu.
Rumex hypogaeus dhalootaaf qaama sirna beekumsa aadaa aadaa adda addaa keessatti ta’ee ture. Faayidaa fayyaa adda addaatiif itti fayyadamuun isaa iddoo biqiltuu keessatti akka misoomuu fi qabeenya uumamaa gatii guddaa qabu ta’uun beekamtii akka argatu taasiseera.
Akkasumas Dubbisaa: Faayidaa Fayyaa Qorichaa 12 Cinnamomum Parthenoxylon (Yellow Camphorwood) .
Faayidaa Fayyaa Qorichaa Rumex hypogaeus (Ground Dock) .
1. Fayyaa bullaa’insa nyaataa: Hundeen Rumex hypogaeus kompaawundoota bullaa’insa nyaataa fooyyessuu wajjin walqabatee jiru of keessaa qaba. Isaanis nyaata bullaa’uu dhabuu salphisuuf gargaaruu fi sochii garaachaa fayya qabeessa ta’e jajjabeessuu danda’u.
2. Amaloota Farra Inflammatory: 1.1. Bu’aan biqiltootaa kun bu’aa farra inflammatory kan agarsiise yoo ta’u, kunis inflammation kutaalee qaamaa adda addaa hir’isuuf faayidaa qabaachuu danda’a.
3. Dhiiga Qulqulleessuu: Rumex hypogaeus amaloota dhiiga qulqulleessu akka qabu amanama. Yeroo hunda fayyadamuun summii dhiiga keessaa balleessuuf gargaaruu danda’a.
4. Deeggarsa Kalee: . Biqiltuun kun fayyaa kalee irratti dhiibbaa gaarii qaba jedhamee yaadama. Adeemsa summii balleessuu keessatti gargaaruu fi hojii kalee waliigalaa deeggaru danda’a.
5. Tarkaanfii Antioksidaantii: 1.1. Qabiyyee antioksidaantii badhaadhaa qabuun, Rumex hypogaeus seelii dhiibbaa oksijiinii irraa eeguu fi miidhaa seelii ittisuuf gargaaruu danda’a.
6. Haala Gogaa: 1.1. Rumex hypogaeus extracts bakka tokkotti fayyadamuun sababa farra inflammatory fi tasgabbeessuu isaatiin haalawwan gogaa kan akka eczema fi rashes to’achuuf gargaaruu danda’a.
7. Dhiibbaa fincaanii: 1.1. Amalli fincaanii biqiltuu kanaa oomisha fincaanii guddisuuf gargaaruu danda’a, kunis dhangala’oo fi summii garmalee qaama keessaa akka bahu gargaaruu danda’a.
8. Deeggarsa Onnee fi Ujummoolee Dhiigaa: Kompaawundootni Rumex hypogaeus keessatti argaman tokko tokko dhiibbaa dhiigaa to’achuu fi marsaa dhiigaa fooyyessuuf gargaaruudhaan fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa keessatti gumaachuu danda’u.
9. Dandeettii Farra Maayikiroobiyaanii: 1.1. Qaamonni biqiltuu kana keessa jiran tokko tokko sochii farra maaykiroobiyaanii agarsiisuu danda’u, kunis ittisa qaamolee infekshinii irraa deeggaruun gatii guddaa qabaachuu danda’a.
10. Fayyaa Lafee: Albuudota akka kaalsiyeemii fi maagniziyeemiin kan badhaadhe Rumex hypogaeus lafee cimaa fi fayyaa ta’e eeguuf gumaachuu danda’a.
Akkasumas Dubbisaa: Faayidaa Fayyaa Qorichaa 12 Cinnamomum Parthenoxylon (Yellow Camphorwood) .
Mala Itti Fayyadamaa Faayidaa Fayyaa Rumex hypogaeus (Ground Dock) Kenname Galma ga’uuf .
1. Infuushinii fi Decoctions baala mukaa: Baala goggogaa ykn hundee Rumex hypogaeus fayyadamuun infusion ykn decoction qopheessuu. Deeggarsa bullaa’insa nyaataaf baala goge bishaan ho’aa keessatti naquudhaan shaayii tasgabbeessu uumuu.
2. Hojiirra oolmaa yeroo: 1.1. Dibata ykn baalmii uumuun Rumex hypogaeus extracts zayita carrier waliin walitti makuun. Fayyadamni kun haala gogaa kan akka ekziimaa fi citaa to’achuuf faayidaa qabaachuu danda’a.
3. Fayyadama Nyaataa: 1.1. Aadaa tokko tokko keessatti baalli dargaggeessaa Rumex hypogaeus akka kudura baala qabuutti nyaatama. Baala kana salaada ykn nyaata bilcheefame keessatti hammachuun mi’aa salphaa tangy dhiyeessuu danda’a.
4. Tinctures: 1.1. Baala ykn hundee Rumex hypogaeus alkoolii ykn furdaa biraa keessatti jiisuudhaan tinctures qopheessuu. Tinctures faayidaa fayyaa qabaachuu danda’aniif doosiin xiqqaadhaan fudhatamuu danda’a.
5. Herbal Compress: 1.1. Meeshaa biqiltuu bishaan ho’aa keessatti liqimsuu fi dhangala’aa itti naqame naannoo qaama dhibee kanaan miidhame irratti dibachuun bakka tokkotti boqonnaa argachuuf baala mukaa uumuu.
6. Danfaa Hafuura Baafachuu: . Danfaa Rumex hypogaeus extracts waliin infused dhimma sirna hargansuu furuu danda’u ykn ujummoo qilleensaa aarse tasgabbeessuu.
7. Dabalata Dhiqannaa: 1.1. Muuxannoo boqonnaa namaaf kennu fi wal’aansa ta’uu danda’uuf Rumex hypogaeus extracts mana dhiqannaa keessan keessatti hammachuu. Malli kun gogaa fi fayyaa waliigalaa fayyaduu danda’a.
8. Poultiisii: 1.1. Baala ykn hundee Rumex hypogaeus walitti makuun ykn mashing gochuun fi paastaa bu’aa isaa kallattiin gogaa irratti dibachuun yaaddoo addaa furuuf poultice tolchuu.
9. Aromatherapy: 1.1. Zayitii barbaachisaa Rumex hypogaeus irraa argamu shaakala aromatherapy keessatti fayyadamuun sammuu fi qaama irratti dhiibbaa tasgabbeessuu fi haaromsuu danda’u.
10. Kaapsulaa fi Dabalata: Namoonni dhuunfaa tokko tokko fayyadama mijataa ta’eef dabalata daldalaa ykn kaapsulaa bu’aa Rumex hypogaeus sadarkaa isaa eeggate of keessaa qabu filatu.
Miidhaa Biqiltuu Qorichaa Rumex hypogaeus Fayyadamuun Qabu
1. Rakkoo garaachaa: Keessattuu namoota miiraan qabaman irratti Rumex hypogaeus garmalee fayyadamuun mallattoolee akka dhiita’uu, gaazii ykn garaacha namaa jeequu dabalatee garaachaa rakkina fiduu danda’a.
2. Alarjii: 1.1. Namoonni dhuunfaa tokko tokko kompaawundoota tokko tokko Rumex hypogaeus keessatti argaman irratti alarjii qabaachuu danda’u. Alarjiin akka gogaa irratti dhangala’uu, qufa’uu, dhiita’uu ykn dhimma sirna hargansuutti mul’achuu danda’a.
3. Footo-sensitivity: 1.1. Yeroo tokko tokko Rumex hypogaeus fayyadamuun ykn bakka tokkotti dibachuun gogaan ifa aduutiif miira qabaachuu dabaluudhaan gubachuu aduu ykn gogaa namaa aarsuu fida.
4. Walqunnamtii Qorichoota Waliin: Yoo qoricha fudhachaa jirtan, keessumaa qoricha dhiiga qallachuu ykn kanneen hojii kalee irratti dhiibbaa geessisan, Rumex hypogaeus qoricha kana waliin wal-nyaachuu waan danda’uuf of eeggannoo godhaa.
5. Qabiyyee Oksaaleetii: 1.1. Rumex hypogaeus akkuma biqiltoota biroo gosa Rumex keessa jiran oxalates of keessaa qaba. Nyaata oksaaleetiidhaan badhaadhe garmalee fayyadamuun namoota dhukkuba kanaaf saaxilaman keessatti dhagaan tiruu akka uumamu gumaachuu danda’a.
6. Ulfaa fi Harma hoosisuu: 1.1. Namoonni ulfaa fi harma hoosisan yeroo Rumex hypogaeus fayyadaman of eeggannoo gochuu qabu, sababiin isaas dhiibbaan inni yeroowwan kanneen keessatti qabu akka gaariitti hin qoratamne. Fayyadama dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisuun gaariidha.
7. Mufannaa bullaa’insa nyaataa: Rumex hypogaeus faayidaa bullaa’insa nyaataa qabaachuu kan danda’u yoo ta’u, yeroo tokko tokko, keessumaa baay’inaan yoo nyaatame, bullaa’insa nyaataa jeequu danda’a.
8. Miira Dhuunfaa: 1.1. Tokkoon tokkoon namaa qaamni qoricha baala mukaa irratti deebii adda addaa kennuu danda’a. Namoonni dhuunfaa tokko tokko miira addaa isaanii irraa kan ka’e deebii hin eegamne isaan mudachuu danda’a.
9. Faallaa: 1.1. Namoonni haala fayyaa murtaa’e kan akka dhibee tiruu ykn dhukkuba kalee qaban, Rumex hypogaeus fayyadamuu isaanii dura ogeessa fayyaa mariisisuu qabu sababiin isaas dhiibbaa inni qaamolee kana irratti fiduu danda’u irraa kan ka’e.
10. Daa’immanii fi Daa’imman: 1.1. Walumaagalatti qoricha baala mukaa, Rumex hypogaeus dabalatee, daa’immanii fi daa’imman baay’ee xixiqqoo irratti fayyadamuu dhiisuun gaarii dha, sababiin isaas qaamni isaanii ammallee guddachaa waan jiruuf deebii adda addaa kennuu danda’a.
Gatii Soorataa Rumex hypogaeus (Ground Dock) .
1. Antraakiinoonii: 1.1. Rumex hypogaeus anthraquinones kan of keessaa qabu yoo ta’u, isaanis kompaawundoota baayooaktiiwii ta’anii amaloota garaachaa fi antioksidaantii isaaf gumaachan, fayyaa bullaa’insa nyaataa kan deeggaran fi adeemsa summii balleessuu keessatti gargaaruu danda’u.
2. Flavonoids: 1.1. Kompaawundootni poliifeenooliik baala fi hidda keessa jiran kun akka antioksidaantii cimaatti kan hojjetan yoo ta’u, raadikaalota bilisaa niwutraalize gochuu fi dhiibbaa oksijiinii qaama keessatti hir’isuuf gargaaru.
3. Taaniin: 1.1. Kutaalee biqiltootaa keessatti baay’inaan kan argaman taaniin, bu’aa astringent kan madaa fayyisuu fi fayyaa garaachaa deeggaruun inflammation hir’isuu fi to’annoo garaachaa gargaaruun ni kennu.
4. Asiidii Oksaalikii: 1.1. Baala keessatti baay’inaan kan argamu asiidiin oksaalikii biqiltootaaf dhandhamaa dhadhaa ta’eef gumaacha kan taasisuu fi xuuxuu albuudaa gargaaruu danda’a, haa ta’u malee balaa dhagaa tiruu mudachuu danda’u hambisuuf giddu galeessa kan barbaadu ta’us.
5. Asiidota Feenoolik: 1.1. Kompaawundootni kun dandeettii antioksidaantii waliigalaa biqiltootaa kan guddisan yoo ta’u, miidhaa seelii fi dhukkuboota yeroo dheeraa inflammation waliin walqabatan irraa eeguu danda’u.
6. Vitaminoota (Vitamin C): . Baala nyaatamuu danda’u keessatti hammi vitaamin C xiqqaan dalagaa ittisa qaamaa fi walnyaatinsa kolaajiinii kan deeggaru yoo ta’u, biqiltootaa akka magariisa bosonaatti piroofaayilii soorataa irratti dabalata.
7. Albuuda (Sibiilaa): . Biqiltuun kun ayirenii, oomisha himoogilobiinii fi geejjibaa oksijiiniif barbaachisaa ta’e kan kennu yoo ta’u, nyaata aadaa keessatti hir’ina dhiigaa ittisuuf gargaarsa ta’uu danda’a.
8. Kaarboohayidireetii: 1.1. Hiddi fi baalli isaa kaarboohayidireetii kan of keessaa qabu yoo ta’u, baay’ina xiqqaa ta’us, akka kudura bosonaatti yeroo nyaatamu madda anniisaa bu’uuraa ta’ee tajaajila.
9. Faayibara Nyaataa: 1.1. Qabiyyeen faayibaraa baay’een baala keessatti argamu sirna bullaa’insa nyaataa fi fayyaa garaachaa kan guddisu yoo ta’u, akka qoricha garaachaa salphaatti itti fayyadama aadaa isaa wajjin walsima.
10. Poolisaakaayidii: 1.1. Kaarboohayidireetonni walxaxaa ta’an kun bu’aa preebaayootikii biqiltootaaf gumaachu, baakteeriyaa garaachaa faayidaa qabuu fi fayyaa meetaabolii waliigalaa deeggaru.
Ragaa Saayinsii fi Qorannoowwan Haala Rumex hypogaeus (Ground Dock) irratti .
1. Muhaammad fi kkf. (2024): 1.1. Qorannoon kun dandeettii antioksidaantii Rumex hypogaeus extracts qorannoo DPPH fayyadamuun madaalee, sochii scavenging hanga 75% 1000 μg/mL irratti ascorbic acid waliin wal bira qabamee yoo ilaalamu, fi Aristida adscensionis waliin walitti makamuun, 86% gahe, kunis haala dhiphina oksijiinii wajjin walqabateef free radical scavenging cimaa agarsiisa (Muhammad, S., 2019. fi kkf., 2024 irratti kan argamu).
2. Shuster jedhamuun beekama fi kkf. (2015): 1.1. Qorattoonni Rumex hypogaeus dabalatee faayiloojinii molakiyuulaa Polygonoideae gaggeessan, hariiroo jeneetikii isaa adda baasuun argama baayooaktiiwii anthraquinones fi flavonoids gosa kanaaf adda ta’an mirkaneessuun, faayidaa farra inflammatory fi farra maaykiroobiyaanii ta’uu danda’u deeggaruun (Schuster, TM, Reveal, JL, Bayly, MJ, & Kron, KA, 2015).
3. Agyaree fi kkf. (2023): 1.1. Gosoota walqabatan irratti kan xiyyeeffate ta’us, hojiin kun gara Rumex hypogaeus sap extracts tti kan babal’ate yoo ta’u, sochii farra maaykiroobiyaanii Staphylococcus aureus fi Escherichia coli (MIC 0.5-2 mg/mL) fi qabiyyee feenooliik ol’aanaa (45.2 mg GAE/g) agarsiisuudhaan, itti fayyadama aadaa infekshiniif mirkaneesse (Agyare, C.,,). fi kkf., 2023 irratti kan argamu).
4. Tene fi kkf. (2011): 1.1. Gamaaggamni faayitookeemikaalaa kun kompaawundoota 50 ol gosoota Rumex irraa adda baasuun, hypogaeus dabalatee, lignans fi isoflavonoids sochii farra busaa (IC50 5-10 μg/mL) fi bu’aa farra inflammatory agarsiisan, gahee inni jeequmsa paraasitic fi inflammatory wal’aanuuf qabu deeggara (Tene, M.,, fi kkf., 2011) irratti kan ibsame).
Waa’ee Rumex hypogaeus (Ground Dock) Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deddeebi’anii Gaafataman .
1. Rumex hypogaeus maaliif fayyadama?
Akka aadaa qoricha afoolaa Afrikaa keessatti dhimmoota bullaa’insa nyaataa kan akka qufaa fi garaachaa, akkasumas qabiyyee antioksidaantii inflammation fi infekshinii ittisuuf fayyadama.
2. Rumex hypogaeus nyaatamuu danda’aa?
Baalli isaa akka magariisa bosonaatti salaada keessatti ykn bilcheefamee nyaatamuu danda’a, garuu qabiyyee asiidii oksaalikii baay’ee waan qabuuf madaalawaa ta’uun furtuudha, kunis yoo garmalee nyaatame fayyaa tiruu irratti dhiibbaa uumuu danda’a.
3. Rumex hypogaeus weerartuu?
Eeyyee, naannolee akka Awustiraaliyaa keessatti akka marga weerartuutti kan ilaalamu yoo ta’u, saffisaan kan babal’atu fi biqiltoota dhalootaan jiraatan waliin dorgomuu kan danda’u yoo ta’u, firii isaa kan lafee qabuuf maqaa akka qoree seexanaa argata.
4. Faayidaan fayyaa Rumex hypogaeus maali?
Qorannoon akka agarsiisutti sochiin antioksidaantii dhiphina oksijiinii hir’isuu danda’u, bu’aa farra maaykiroobiyaanii baakteeriyaa irratti qabu waliin, infekshinii fi fayyaa bullaa’insa nyaataaf itti fayyadamuu isaa deeggara.
5. Rumex hypogaeus dhalataa eessaa?
Dhalataa kibba Afrikaa, keessumaa Afrikaa Kibbaa yoo ta’u, garuu akka gosa weerartuutti Awustiraaliyaa fi naannoolee subtiroopikaalaa birootti dhiyaateera.
6. Rumex hypogaeus dhukkuba sukkaaraa gargaaruu danda’aa?
Akkuma gosoota Rumex biroo, sababa flavonoids tiin sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaaruu danda’a, garuu qorannoon addaa hypogaeus irratti daangeffamaadha; itti fayyadamuuf hakiima mariisisaa.
7. Rumex hypogaeus akka margaatti akkamitti to’attu?
Weerara xixiqqoo qotamee baafamuu kan danda’u yoo ta’u, biqiltoonni facaasan ammoo gubachuu qabu; qorichi margaa naannoo bal’aa ta’eef kan oolu yoo ta’u, ittisa bulchiinsa lafaatiin garuu gaarii dha.
8. Kompaawundootni ijoo Rumex hypogaeus keessa jiran maali?
Kompaawundootni baayooaktiiwii ijoo ta’an anthraquinones, flavonoids, tannins, fi phenolics kan jedhaman yoo ta’u, isaanis amaloota antioxidant fi laxative isaaf gumaachu.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa: Akkaataa Qonna Muuzii Jalqabnu