Pilaantiin hin bilchaanne, ykn Jannata Musee, nyaata tropical keessatti nyaata ijoo yoo ta’u, uwwisa istaarjii qabuu fi qabiyyee sukkaara xiqqaa ta’een gatii guddaa qaba. Pilaantaayinii bilchaate irraa adda ta’ee, foon isaa magariisaa fi jabaa ta’e, guutuu Afrikaa fi biyya alaa keessatti itti fayyadama nyaataa fi qorichaaf mijataa taasisa.
Biqiltuun kun yeroo baay’ee muka jedhamee dogoggoraan kan beekamu yoo ta’u, maatii Musaceae keessaa tokkodha. Naayijeeriyaa keessatti afaan Yorubaan “Ogede nla” ykn afaan Hausaan “Ayaba” jedhamuun beekama. Baalli isaa yeroo hunda magariisa ta’ee fi jirmi isaa lallaafaan nyaataa fi qoricha baala mukaa keessatti baay’ee akka hojjetu gumaacha.
Pilaantiin hin bilchaanne piroofaayilli soorataa isaa nyaata fayyaa irratti xiyyeeffate ni deeggara. Faayibara, vitaaminii fi albuudotaan kan badhaadhe yoo ta’u, haalawwan akka dhukkuba sukkaaraa ykn dhimma bullaa’insa nyaataa bulchuuf bakka itti deemamu yoo ta’u, gochaalee qoricha aadaa keessatti hundee gadi fagoo qaba.
Daddabbii nyaataa isaa nyaata akka daabboo ykn chiipsii keessatti ni ibsa. Nyaata bira darbee baalli isaa, hiddi isaa fi dhangala’aan isaa wal’aansa baala mukaa keessatti kan fayyadamu yoo ta’u, dhukkuboota madaa irraa kaasee hanga rakkoo tiruutti bu’a qabeessummaa uumamaatiin furmaata kenna.
Biqiltuun kun indeeksii gilgaalamii gadi aanaa fi dhangala’aan soorataa isaa nyaata ol’aanaa isa taasisa. Qaama nyaataa qofa osoo hin taane qabeenya waliigalaa yoo ta’u, faayidaa ulfaatina qaamaa to’achuu irraa kaasee hanga madaa fayyisuutti dhiyeessa.
Barreeffamni kun gatii soorataa pilaantiin hin bilchaanne, faayidaa fayyaa, itti fayyadama qabatamaa fi deeggarsa saayinsii qorata, gahee inni fayyaa fi aadaa keessatti qabu ilaalchisee qajeelfama ifa ta’e kenna.
Akkasumas Dubbisaa: Kutaalee Garaa Garaa Bifa Biqiltuu-Midhaan
Gatii Soorataa Pilaantiin Hin Bilchaanne
1. Faayibara Nyaataa: 1.1. Pilaantiin hin bilchaanne faayibara nyaataa baay’ee kan qabu yoo ta’u, bullaa’insa nyaataa fayya qabeessa ta’e kan taasisuu fi qufaa ittisa. Baakteeriyaa garaachaa kan deeggaru yoo ta’u, sochiin garaachaa sirri ta’e mirkaneessuu fi fayyaa bullaa’insa nyaataa fooyya’aa ta’eef dhiita’uu hir’isa.
2. Istaarjii Danda’u: 1.1. Istaarchiin kun akka faayibaraatti kan hojjetu yoo ta’u, garaacha xiqqaa keessatti bullaa’insa nyaataa ni morma. Sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaara akkasumas guutuu ta’uu kan gargaaru yoo ta’u, ulfaatina qaamaa to’achuu fi sadarkaa anniisaa tasgabbeessuuf gargaara.
3. Pootaasiyeemii: 1.1. Pootaasiyeemiin kan badhaadhe pilaantiin hin bilchaanne dhiibbaa dhiigaa to’achuudhaan fayyaa onnee ni deeggara. Akkasumas hojii maashaalee fi madaallii dhangala’aa gargaara, balaa dhimma onnee fi ujummoolee dhiigaa hir’isa.
4. Vitamin C: 1.1. Pilaantiin hin bilchaanne vaayitaamiin C, antioksidaantii cimaa ta’e ni kenna. Ittisa qaamaa ni guddisa, miidhaa seelii irraa ni eega, fayyaa gogaa ni deeggara, qaamni infekshinii bu’a qabeessa ta’een akka lolu gargaara.
5. Sibiilli: 1.1. Sibiilli pilaantaayinii hin bilchaanne keessa jiru oomisha himoogilobiinii kan deeggaru yoo ta’u, geejjibaa oksijiiniitiif barbaachisaa dha. Hir’ina dhiigaa ittisuuf gargaara, sadarkaa anniisaa eeguuf, keessumaa warra jireenya sochii qabu ykn gaaffii guddaa qabu qabaniif.
6. Maagniziyeemii: 1.1. Albuudni kun hojii maashaalee fi narvii kan gargaaru yoo ta’u fayyaa lafee ni deeggara. Maagniziyeemiin pilaantaayinii hin bilchaanne keessattis oomisha anniisaa kan guddisu yoo ta’u, adeemsa meetaaboliitiif baay’ee barbaachisaadha.
7. Vitamin B6: 1.1. Pilaantiin hin bilchaanne vitaamin B6 kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis fayyaa sammuu fi to’annoo miiraa kan deeggarudha. Oomisha niwurootiraansimitara gargaara, dhiphina hir’isuu fi hojii hubannoo fooyyessuuf gargaara.
8. Kaalsiyeemii: 1.1. Kaalsiyeemiin lafee fi ilkaan kan cimsu yoo ta’u, maashaaleen akka ciccitan ni deeggara. Qabiyyeen kaalsiyeemii pilaantaayinii hin bilchaanne fayyaa lafeef gumaacha qaba, keessumaa daa’immanii fi ga’eessota dulloomaniif.
9. Inuuliin: 1.1. Faayibara prebiotic kan ta’e inulin baakteeriyaa faayidaa qaban sooruudhaan fayyaa garaachaa ni guddisa. Pilaantaayinii hin bilchaanne keessatti kan argamu yoo ta’u, bullaa’insa nyaataa fi xuuxamuu soorataa fayyaa waliigalaa ni guddisa.
10. Qabiyyee Sukkaara Xiqqaa: Sukkaara xiqqaa kan qabu pilaantiin hin bilchaanne dhukkubsattoota sukkaaraaf mijataa dha. Kaarboohayidireetonni isaa walxaxaa ta’an anniisaa itti fufiinsa qabu kan kennan yoo ta’u, kunis osoo guluukoosii dhiigaa hin dabalin, fayyaa tasgabbaa’aa ta’e ni deeggara.
Sooranni kun pilaantaayinii hin bilchaanne humna soorataa akka ta’u taasisa. Madaalliin faayibara, vitaaminii fi albuuda isaa nyaata fayya qabeessa ta’e kan deeggaru yoo ta’u, nyaata adda addaa irratti dabalata gatii guddaa qabu isa taasisa.
Faayidaa Fayyaa Pilaantiin Hin Bilchaanne
1. Bulchiinsa Dhukkuba Sukkaaraa: Istaarjiin pilaantaayinii hin bilchaanne kan dandamatu xuuxamuu kaarboohayidireetii saffisiisa, kunis sukkaara dhiigaa tasgabbeessa. Fakkeenyaaf, dhukkubsataan sukkaaraa Naayijeeriyaa tokko daabboo pilaantaayinii yeroo hunda erga nyaatee booda hammi guluukoosii fooyya’uu isaa kan gabaase yoo ta’u, kunis faayidaa qabatamaa isaa agarsiiseera.
Fayyadama: 1.1. Pilaantaanii giddu galeessa hin bilchaanne tokko bilcheessuun, daabbootti mash gochuun, guyyaatti kooppii 1 qamadii kuduraa wajjin nyaadhaa.
2. Ittisaa fi Fayyisuun Madaa: Leucocyanidin kan plantain hin bilchaanne keessatti argamu, ujummoo garaachaa kan eegu yoo ta’u, balaa madaa hir’isa. Dhukkubsataan dhimma garaachaa qabu tokko erga daakuu gogaa pilaantaayinii fayyadamee booda boqonnaa argachuu isaa kan hubate yoo ta’u, kunis bu’aa inni tasgabbeessuu isaa ibseera.
Fayyadama: 1.1. Gogaa pilaantaayinii hin bilchaanne gogsi, gara daakuutti caccabsi, kanastaa 1 damma kanastaa 1 waliin walitti makuun, guyyaatti al lama fudhadhu.
3. Deeggarsa Fayyaa Onnee: Pootaasiyeemiin dhiibbaa dhiigaa fi dha’annaa onnee kan to’atu yoo ta’u, carraa dhiibbaa dhiigaa hir’isa. Namni dhuunfaa dhiibbaa dhiigaa qabu tokko pilaantaayinii bilcheefame yeroo hunda erga nyaatee booda dubbisni fooyya’aa ta’e argeera, kunis faayidaa onnee fi ujummoolee dhiigaa isaa mirkaneesse.
Fayyadama: 1.1. Pilaantaan lama hin bilchaanne bilcheessuun torbanitti al sadii soogidda kuduraa wajjin nyaadhaa.
4. Bullaa’insa Nyaataa Fooyya’e: 1.1. Faayibariin baay’een qufaa kan ittisu yoo ta’u, biqiltoota garaachaa ni deeggara. Dubartiin IBS qabdu tokko daakuu pilaantaayinii hin bilchaanne nyaata irratti dabaluudhaan boqonnaa argatte, kunis faayidaa bullaa’insa nyaataa isaa agarsiiseera.
Fayyadama: 1.1. Daakuu pilaantaayinii hin bilchaanne gara paastaa furdaa (amala) gochuun torbanitti al lama soorata waliin kooppii 1 nyaadhaa.
5. Bulchiinsa Ulfaatina qaamaa: . Istaarjiin dandamatu quufa kan taasisu yoo ta’u, garmalee nyaachuu hir’isa. Uumamni isaa kaalorii xiqqaa kan qabu ulfaatina qaamaa hir’isuuf kan gargaaru yoo ta’u, namoota ulfaatina isaanii to’ataniif filannoo qabatamaa ta’a.
Fayyadama: 1.1. Pilaantiin hin bilchaanne tokko bilcheessuun beela to’achuuf akka nyaata salphaa guyyaa guyyaatti nyaadhaa.
6. Fayyaa Walqunnamtii Saalaa Guddisuu: 1.1. Soorata akka maagniziyeemiin dhala dhiiraa fi fedhii saalaa guddisu. Dhiirota lakkoofsi isparmii gadi aanaa qabaniif pilaantaayinii bilcheefame yeroo hunda fayyadamuun ni gorfama.
Fayyadama: 1.1. Pilaantaan lama hin bilchaanne bilcheessuun ji’a tokkoof guyyaa guyyaan soorata kuduraa wajjin nyaadhaa.
7. Deeggarsa Fayyaa Tiruu: Juicen hundee pilaantaayinii dhangala’aa fincaanii kan taasisu yoo ta’u, hojii tiruu fi summii balleessuu gargaara. Dhiphina kalee hir’isa, fayyaa tiruu waliigalaa deeggara.
Fayyadama: 1.1. Hundee pilaantaayinii irraa dhangala’aa baasuu, kooppii 1 damma kooppii 1⁄2 waliin walitti makuun, guyyaatti al sadii kanastaa 3 fudhachuu.
8. Eegumsa Antioksidaantii: 1.1. Vitamin C fi polyphenols dhiphina oksijiinii ni lolu, kunis carraa dhukkuba yeroo dheeraa hir’isa. Yeroo hunda fayyadamuun miidhaa free radical hir’isuun fayyaa yeroo dheeraa ni deeggara.
Fayyadama: 1.1. Pilaantiin tokko kan hin bilchaanne gogaa isaa waliin bilcheessuun guyyaa guyyaan marqaa kooppii 1 dhuguu.
9. Cimina Lafee fi Ilkaan: Kaalsiyeemii fi maagniziyeemiin lafee fi ilkaan kan cimsu yoo ta’u, fayyaa lafee ni deeggara. Daa’immanii fi ga’eessota maanguddoota dhukkuba lafeetiin qabamaniif faayidaa qaba.
Fayyadama: 1.1. Daabboo pilaantaa hin bilchaanne qopheessuun torbanitti al sadii kooppii 1 nyaachuu.
10. Madaa Fayyisu: . Dhangala’aan baala pilaantaayinii dhiiguu kan dhaabu yoo ta’u, amaloota farra maaykiroobiyaanii qabuun madaan akka fayyu taasisa. Ciccitaa fi gubaa irratti bakka tokkotti fayyadamuuf bu’a qabeessa.
Fayyadama: 1.1. Baala pilaantaayinii haaraa irraa dhangala’aa baasuun guyyaatti al lama madaa irratti dibachuu.
Fayyadama Pilaantiin Hin Bilchaanne
1. Nyaata Nyaata Nyaataa: Pilaantiin hin bilchaanne kan bilcheefame, kan bilcheefame ykn nyaata akka daabboo, chiipsii ykn amalaatti kan bilcheefame yoo ta’u, nyaata Afrikaa fi Laatiin Ameerikaa keessatti akka nyaata istaarjii qabuutti tajaajila.
2. Daakuu Pilaantaanii: . Daakuutti kan hojjetame yoo ta’u, daabboo giluteenii hin qabne, biskutii ykn paastaa furdaa ta’eef kan oolu yoo ta’u, warra daangeffama nyaataa kan akka giluteenii dandamachuu dhabuu qabaniif mijataa dha.
3. Qoricha Baala mukaa: Dhangala’aan, baala fi hiddi isaa dhukkuboota akka dhukkuba sukkaaraa, madaa fi madaa kan yaalu yoo ta’u, kompaawundoota baayooaktiiwii pilaantiin hin bilchaanne qoricha aadaa keessatti fayyadamuun.
4. Wal’aansa Madaa: . Dhangala’aan baala pilaantaayinii dhiiguu dhaabuu fi fayyina guddisuuf ciccitaa fi gubaa irratti kan dibamu yoo ta’u, qabiyyee farra maaykiroobiyaanii uumamaa isaatiin gatii guddaa qaba.
5. Wal’aansa Madaa: . Gogaan pilaantaayinii hin bilchaanne goggogaa, gara budaa ta’ee caccabsamee, damma waliin makamee madaa garaachaa haala bu’a qabeessa ta’een tasgabbeessuu fi fayyisuu danda’a.
6. Bulchiinsa Dhukkuba Sukkaaraa: Pilaantiin hin bilchaanne bilcheefame ykn bilcheefame sukkaara dhiigaa to’achuuf kan nyaatamu yoo ta’u, nyaata dhukkuba sukkaaraatiif filannoo gilgaalamii xiqqaa ta’e dhiyeessa.
7. Deeggarsa Tiruu: Juicen hundee pilaantaayinii, damma waliin makame, dhangala’aa fincaanii kan taasisu yoo ta’u, hojii tiruu kan deeggaru yoo ta’u, summii balleessuu fi meetaaboliizimii gargaara.
8. Fayyaa Walqunnamtii Saalaa Guddisuu: Pilaantiin hin bilchaanne bilcheefame dhala dhiiraa fooyyessa, lakkoofsa isparmii gadi aanaa kan furuu fi fedhii saalaa yeroo hunda fayyadamuun guddisa.
9. Gargaarsa bullaa’insa nyaataa: Pilaantiiniin hin bilchaanne faayibara baay’ee qabu, akka daabbootti kan qophaa’u, qufaa ittisuu fi fayyaa garaachaa kan deeggaru yoo ta’u, bullaa’insa nyaataa yeroo hunda akka ta’u taasisa.
10. Gargaarsa Ulfaatina qaamaa hir’isuuf: Istaarjiin isaa kan dandamatuu fi kaalorii xiqqaa ta’uun isaa pilaantaayinii hin bilchaanne nyaata guutuu taasisa, nyaata ulfaatina qaamaa to’achuu keessatti beela hir’isuuf fayyadama.
11. Kunuunsa Gogaa: Baala pilaantaayinii kan baala lafa bu’ee fi zayitaan hojjetame, dhangala’aa, gubaa fi raafamuu kan yaalu yoo ta’u, gogaa uumamaa irraa bilisa ta’a.
12. Madda Antioksidaantii: . Pilaantiin bilchaate kan hin bilchaanne kan gogaa qabu antioxidants kan kennu yoo ta’u, akka marqaa dhiphina oksijiinii ittisuufi fayyaa deeggaruuf kan nyaatamudha.
Akkasumas Dubbisaa: Ramaddii, Miidhaa Uumuu, Mala Qorannoo fi To’annoo Dhukkuboota Biqiltootaa
Ragaa Saayinsii fi Qo’annoo Haala Pilaantiin Hin bilchaannee Irratti
1. Amaloota Farra Dhukkuba Sukkaaraa: Eleazu fi Okafor (2015) pilaantiin hin bilchaanne hantuuta dhukkuba sukkaaraa qaban keessatti guluukoosii dhiigaa fi lipid peroxidation akka hir’isu arganii, kunis bulchiinsa dhukkuba sukkaaraa fi fayyaa kalee keessatti akka itti fayyadama isaa deeggara (Eleazu, CO, & Okafor, PN, 2015, Joornaalii Qorannoo Dhukkuba Sukkaaraa).
2. Sochii Antioksidaantii: 1.1. Shodehinde jedhamuun beekama fi kkf. (2015) akka agarsiisanitti pilaantiin hin bilchaanne inzaayimoota dhukkuba sukkaaraa wajjin walqabatan dhorka, dhiibbaa oksijiinii hir’isuu fi dandeettii farra sukkaaraa isaa deeggara (Shodehinde, SA, et al., 2015, Qoricha Dabalataa fi Filannoo Ragaa Irratti Hundaa’e).
3. Bu’aa Farra Ulcerogenic: 1.1. Kan hunda caalu fi kkf.. (1984) leucocyanidin plantain hin bilchaanne keessatti akka farra madaa, hantuuta keessatti dhiqannaa garaachaa irraa kan eegu ta’uu adda baasan (Best, R., et al., 1984, Joornaalii Etnoofarmaakooloojii).
4. Lipiid Perooksideeshinii Inhibition: 1.1. Okezie jedhamuun beekama fi kkf.. (2013) akka agarsiisanitti, bu’aan pilaantaayinii hin bilchaanne, xannacha hantuutaa keessatti perooksideeshinii lipidii hir’isuun, faayidaa antioksidaantii calaqqisiiseera (Okezie, UM, et al., 2013, Joornaalii Qoricha Tiroopikaalaa Eeshiyaa Paasifik).
5. Xiinxala Nyaataa: 1.1. Ketiku (1973) pilaantaayinii hin bilchaanne istaarjii baay’ee fi qabiyyee sukkaara xiqqaa ta’uu isaa mirkaneessee, nyaata gilgaalamii xiqqaa qabuuf mijachuu isaa mirkaneesse (Ketiku, AO, 1973, Joornaalii Saayinsii Nyaataa fi Qonnaa).
Waa’ee Pilaantiin Hin Bilchaanne Gaaffiiwwan Yeroo Irra Deddeebi’anii Gaafataman
1. Pilaantiin hin bilchaanne dhukkubsattoota sukkaaraaf nageenya qabaa?
Eeyyee, istaarjiin isaa kan dandamatu sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaara. Pilaantiin tokko bilcheessuun ykn bilcheessuun guyyaa guyyaan kuduraalee wajjin nyaadhaa.
2. Pilaantiin hin bilchaanne ulfaatina qaamaa hir’isuuf gargaaruu danda’aa?
Eeyyee, fiber isaa fi istaarjiin isaa kan dandamatu guutummaa isaa ni jajjabeessa. Guyyaatti pilaantaayinii tokko akka nyaata salphaa kaloorii xiqqaa qabuutti bilcheessi.
3. Pilaantiin hin bilchaanne fayyaa onnee akkamitti deeggara?
Pootaasiyeemiin dhiibbaa dhiigaa gadi buusa. Pilaantiin lama bilcheessuun torbanitti al sadii soogidda kuduraa wajjin nyaadhaa.
4. Pilaantiin hin bilchaanne madaa yaaluu danda’aa?
Eeyyee, budaan gogaa isaa madaa ni tasgabbeessa. Damma waliin kanastaa 1 walitti makuun guyyaatti si’a lama fudhachuu.
5. Yeroo ulfaa pilaantiin hin bilchaanne nageenya qabaa?
Bifa qoricha akka dhangala’aa hundee irraa fagaachuu; doktora mariisisaa. Fayyadamni nyaataa akka waliigalaatti giddu galeessa ta’een nageenya qaba.
6. Pilaantiin hin bilchaanne bullaa’insa nyaataa akkamitti fooyyessa?
Fiiber isaa qufaa ittisa. Torbanitti al lama daabboo pilaantaayinii kooppii 1 soorata waliin nyaadhaa.
7. Pilaantiin hin bilchaanne dhala guddisuu danda’aa?
Eeyyee, dhala dhiiraa ni deeggara. Guyyaatti pilaantaayinii lama bilcheessuun ji’a tokkoof soorata waliin nyaadhaa.
8. Miidhaan pilaantaayinii hin bilchaanne ni jiraa?
Garmalee fayyadamuun sababa faayibaraatiin dhiita’uu danda’a. Kutaa giddu galeessaa irratti maxxanuu.
9. Daakuun pilaantiin hin bilchaanne akkamitti hojjetama?
Gogaa, cicciree, gogsi, fi daakuutti caccabsi. Nyaata giluteenii hin qabne kan akka amalaaf fayyadamaa.
10. Pilaantiin hin bilchaanne dhimma gogaa yaalu danda’aa?
Eeyyee, dhangala’aan baala gubaa fi citaa gargaara. Guyyaatti al lama bakka dhibee kanaan qabame irratti dhangala’aa haaraa dibachuu.
Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!
Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.
Akkasumas Dubbisaa: Qonnaan Bultoota Deeggaruun Akkamitti Hawaasa Keenya Fayyaduu Danda’a