Faayidaa Fayyaa Saayinsii Bu’uura godhate 10 Moringa Beekuu Qabdu!!

Yeroo baayyee “muka dinqii” jedhamee kan waamamu Moringaan biqiltuu baay’ee fayyadamuu danda’u kan dhalataa Afrikaa fi Eeshiyaati. Baalli isaa, sanyii isaa fi qoochoowwan isaa soorata hedduu waan qabaniif qoricha aadaa keessatti nyaata ijoo isa taasisa. Barreeffamni kun gatii soorataa moringas, faayidaa fayyaa, ragaa saayinsii fi gaaffilee beekamoo ta’an qorata.

Moringa oleifera haala qilleensaa tropical keessatti kan guddatu yoo ta’u, jaarraa hedduuf dhukkuboota adda addaa yaaluuf itti fayyadamaa tureera. Baaloonni isaa vitaaminii, albuudaa fi antioksidaantii baay’ee kan qabu yoo ta’u, fayyaa guddisuuf karaa uumamaa ta’e dhiyeessa. Dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu fooyyessuu irraa kaasee hanga fayyaa onnee deeggarutti, faayidaan moringaa bal’aa fi akka gaariitti galmaa’eera.

Biqiltuun kun haala hamaa keessatti akka guddatu kan taasisu yoo ta’u, madda nyaataa itti fufiinsa qabu akka ta’u taasisa. Aadaa hedduu keessatti, moringaan akka shaayiitti, daakuutti ykn nyaata bilcheefame keessatti nyaatama. Geengoo fayyaa keessatti jaallatamuun isaa guddachaa dhufuun isaa nyaata ammayyaatiif nyaata ol’aanaa ta’uu isaa kan mul’isudha.

Qorannoon saayinsii itti fayyadama aadaa moringaa mirkaneessuu eegaleera. Qorannoon akka agarsiisutti, namoota hanqina qaban keessatti inflammation hir’isuu, sukkaara dhiigaa gadi buusuu fi soorata fooyyessuu danda’a. Argannoowwan kun moringaan jireenya fayyaa irratti xiyyeeffate irratti dabalata abdachiisaa akka ta’u taasisa.

Moringa akka dabalata ykn waan haaraatti dhaqqabamummaan isaa hawwata addunyaa isaa dabaleera. Smoothies irratti yoo dabalames ta’e qoricha baala mukaa keessatti yoo fayyadame, karaa mijataa fayyaa guddisuuf gargaaru dhiyeessa. Mi’aan isaa lallaafaan nyaata guyyaa guyyaa keessatti akka salphaatti akka hammatamu taasisa.

Barreeffamni kun haala soorataa moringaa, faayidaa fayyaa fi saayinsii bu’aa isaa duuba jiru irratti gadi fageenyaan kan cuuphamudha. Gorsa itti fayyadama qabatamaa fi deebii gaaffilee beekamoo ta’aniif, akkamitti moringa qaama hojii fayyaa keessanii akka ta’u ni baratta.

Akkasumas Dubbisaa: Ferula Asafoetida – Barbaachisummaa fi Faayidaa Fayyaa

Gatii Soorataa Mooringaa

1. Vitamin A: 1.1. Baalli moringaa vitaamin A baay’ee kan qabu yoo ta’u, mul’ata fayya qabeessa, gogaa fi hojii ittisa qaamaatif barbaachisaa dha. Guddina seelii kan deeggaru yoo ta’u, ittisa qaamaa cimsuun infekshinii ittisuuf gargaara. Mooriingaan tokko kaarotaa caalaa vitaamin A baay’ee kenna.

Qabiyyeen Vitaaminii A Moringaan baay’inaan qabaachuun isaa keessumaa naannoo hanqinni baay’inaan mul’atutti dabalata nyaataa gatii guddaa qabu isa taasisa. Fayyaa ijaa waliigalaa kan guddisu yoo ta’u, suphaa gogaa ni guddisa.

2. Vitamin C: 1.1. Moringaan burtukaana caalaa vitaamin C baay’ee kan of keessaa qabu yoo ta’u, dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu kan guddisu fi seelii dhiibbaa oksijiinii irraa kan eegudha. Vitaamin kun kolaajiinii akka uumamu gargaara, elastiiksii gogaa fi fayyina madaa fooyyessa.

Moringaa nyaata keessatti hammachuun qorra ittisuuf gargaaruu fi suphaa tishuu deeggaruun ni danda’ama. Amalli antioxidant isaa humna waliigalaa guddisa.

3. Kaalsiyeemii: 1.1. Moringaan madda kaalsiyeemii biqiltuu irratti hundaa’e guddaa yoo ta’u, lafee fi ilkaan cimaaf baay’ee barbaachisaadha. Hojii maashaalee fi mallattoo narvii kan deeggaru yoo ta’u, umurii hundaaf barbaachisaa ta’a.

Yeroo hunda moringaa fayyadamuun dhukkuba lafee ittisuuf gargaaruu danda’a, keessumaa warra aannan daangeffame irratti.

4. Sibiilli: 1.1. Moringaan ayirenii baay’ee kan kennu yoo ta’u, kunis oomisha seelii dhiiga diimaatif murteessaadha. Hir’ina dhiigaa ittisuuf kan gargaaru yoo ta’u, keessumaa warra hanqina ayirenii qabaniif sadarkaa anniisaa ni guddisa.

Qabiyyeen sibiilaa Moringaa dadhabbiif qoricha uumamaa kan taasisu yoo ta’u, geejjibaa oksijiinii qaama keessatti kan deeggarudha.

5. Pirootiinii: 1.1. Mooringaan amiinoo asiidota barbaachisoo sagal hunda kan of keessaa qabu yoo ta’u, pirootiinii guutuu ta’a. Kun nyaata biqiltuu irratti hundaa’eef baay’ee kan hin mul’anne yoo ta’u, suphaa fi guddina maashaalee ni deeggara.

Namoota vegetarian ta’aniif, moringa madda pirootiinii gaarii ta’ee, fayyaa maashaalee fi fayyina isaanii guddisa.

6. Antioksidantoota: 1.1. Mooriingaan antioksidaantoota akka kuerseetiin fi asiidii kilooroojeenikiitiin kan guutamedha. Kompaawundootni kun free radicals neutralize, miidhaa seelii hir’isuu fi adeemsa dulloomuu saffisiisu.

Antioxidants moringa keessatti argaman dhukkuboota yeroo dheeraa irraa eeguun fayyaa yeroo dheeraaf gumaacha.

7. Vitamin E: 1.1. Moringaan vitaamin E kan gogaa miidhaa UV irraa eeguu fi fayyaa onnee deeggaru dhiyeessa. Akkasumas hojii ittisa qaamaa fi suphaa seelii keessatti gargaara.

Sooranni kun gahee moringaan gogaa dargaggummaa fi fayyaa onnee fi ujummoolee dhiigaa eeguu keessatti qabu guddisa.

8. Pootaasiyeemii: 1.1. Moringaan pootaasiyeemii kan dhiibbaa dhiigaa to’atu fi hojii onnee kan deeggaru ni kenna. Akkasumas maashaan akka dhiita’uu fi madaallii dhangala’aa keessatti gargaara.

Nyaata keessatti moringaa dabalatee madaallii elektiroolayitii eeguuf gargaara, keessumaa namoota sochiirra jiraniif.

9. Maagniziyeemii: 1.1. Mooringaan maagniziyemii kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis maashaan akka boqotu, hojii narvii fi anniisaa akka oomishamu kan deeggarudha. Akkasumas dhiphina hir’isuu fi qulqullina hirribaa fooyyessuuf gargaara.

Maagniziyeemiin moringaa keessa jiru fayyaa sammuu fi qaamaa fooyyessuuf filannoo uumamaa isa taasisa.

10. Faayibara: . Baalli moringaa faayibara nyaataa baay’ee kan qabu yoo ta’u, fayyaa bullaa’insa nyaataa fi sochii garaachaa yeroo hunda taasisuu danda’a. Faayibariin sukkaara dhiigaa to’achuuf kan gargaaru yoo ta’u, ulfaatina qaamaa to’achuu ni deeggara.

Nyaata keessan irratti moringaa dabaluun fayyaa garaachaa fooyyessuu fi ulfaatina qaamaa fayya qabeessa ta’e eeguuf gargaara.

Faayidaa Fayyaa Moringa

1. Hojii Ittisuu qaamaa ni guddisa: Qabiyyeen Vitaamin C fi A baay’inaan Moringaan qabu sirna ittisa qaamaa cimsa, qaamni infekshinii akka lolu gargaara. Sooranni kun sochii seelii dhiiga adii kan guddisu yoo ta’u, kunis paatojeenoota ittisuuf murteessaadha. Fakkeenyaaf, hawaasni baadiyyaa Afrikaa yeroo dhukkuba infuleenzaa dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu guddisuuf moringaa fayyadamu.

Fayyadama: 1.1. Fayyaa ittisa qaamaa deeggaruuf guyyaa guyyaan daakuu moringaa kanastaa 1 smoothies ykn shaayii irratti dabaluudhaan.

2. Inflammation ni hir’isa: 1.1. Moringaan isothiocyanate kan of keessaa qabu yoo ta’u, kunis inzaayimoota inflammatory ukkaamsuun inflammation hir’isa. Kunis haalawwan akka dhukkuba arthritis salphisuuf gargaara. Qorannoon bara 2018 gaggeeffame akka agarsiisutti dhukkubsattoota dhukkuba arthritis irratti moringaan dhiita’uu lafee hir’isa.

Fayyadama: 1.1. Guyyaa guyyaan daakuu moringaa kanastaa 1 bishaan ho’aa ykn soorata keessatti walitti makuun inflammation salphisuu.

3. Sadarkaa Sukkaara Dhiigaa Gadi Buusa: Moringaan miira insuliinii fooyyessuudhaan sukkaara dhiigaa to’achuuf gargaara. Asiidiin kilooroojeeniik moringaa keessa jiru xuuxamuu sukkaara saffisiisa, dhukkubsattoota sukkaaraaf faayidaa qaba. Fakkeenyaaf, dhukkubsataan dhukkuba sukkaaraa tokko guyyaa guyyaan moringaa erga fayyadamee booda hammi gilukoosii tasgabbaa’uu isaa gabaaseera.

Fayyadama: 1.1. Sukkaara dhiigaa to’achuuf guyyaa guyyaan daakuu moringaa kanastaa shaayii 1–2 nyaata ykn dhugaatii keessatti fayyadamuu.

4. Fayyaa Onnee ni deeggara: Antioksidaantoonni Moringaa fi pootaasiyeemiin kolestroolii fi dhiibbaa dhiigaa hir’isuun carraa dhukkuba onnee hir’isa. Qorannoon akka agarsiisutti kolestroolii LDL hir’isa. Yaaliin bara 2020 gaggeeffame dhukkubsattoota dhiibbaa dhiigaa qaban irratti moringaan hojii onnee akka fooyyessuu agarsiise.

Fayyadama: 1.1. Faayidaa onnee fi ujummoolee dhiigaa argachuuf guyyaa guyyaan daakuu moringaa kanastaa 1 salaada ykn smoothies irratti dabaluudhaan.

5. Fayyaa bullaa’insa nyaataa ni fooyyessa: Faayibariin Moringaa bullaa’insa nyaataa fayya qabeessa ta’e kan taasisu yoo ta’u, qufaa ittisa. Amalli farra baakteeriyaa isaas infekshinii garaachaa ni lola. Fakkeenyaaf, namoonni dhuunfaa IBS qaban erga moringaa nyaata isaanii keessatti hammatanii booda boqonnaa argachuu isaanii gabaasan.

Fayyadama: 1.1. Guyyaa guyyaan daakuu moringaa kanastaa 1 yogurt ykn oatmeal keessatti walitti makuun bullaa’insa nyaataa deeggaru.

6. Sadarkaa Annisaa Guddisa: Sibiilli fi maagniziyeemiin Moringaa dadhabbiin loluu fi oomisha anniisaa fooyyessa. Kun keessumaa warra hir’ina dhiigaa qabaniif gargaara. Yeroo baayyee atileetonni yeroo shaakala humna isaanii itti fufsiisuuf moringa fayyadamu.

Fayyadama: 1.1. Humna dabaluudhaaf daakuu moringaa kanastaa shaayii 1 smoothie ganama keessatti fudhachuu.

7. Fayyaa Gogaa ni guddisa: Vitaaminoonni Moringaa A, C fi E oomisha kolaajiinii kan jajjabeessan yoo ta’u, dulloomuu gogaa irraa kan eegudha. Antioksidaantoonni isaa dhiphina oksijiinii hir’isuun, ifa gogaa fooyyessa.

Fayyadama: 1.1. Zayitii moringaa bakka tokkotti dibachuu ykn guyyaa guyyaan daakuu kanastaa 1 dhuguun gogaa ifa ta’e.

8. Fayyaa Sammuu ni deeggara: Antioksidaantoonni Moringaa fi vitaamin E seelii sammuu miidhaa irraa eeguun hojii hubannoo fooyyessa. Carraa dhukkuboota niwuroodegenereeshinii hir’isuu danda’a.

Fayyadama: 1.1. Fayyaa sammuu deeggaruuf guyyaa guyyaan shaayii ykn nyaata irratti daakuu moringaa kanastaa 1 dabaluudhaani.

9. Ulfaatina qaamaa to’achuu ni jajjabeessa: Qabiyyeen faayibaraa fi kaalorii xiqqaa Moringaa fedhii nyaataa to’achuuf gargaara, meetaaboliizimii deeggara, kunis tattaaffii ulfaatina hir’isuu gargaara.

Fayyadama: 1.1. Ulfaatina qaamaa to’achuuf guyyaa guyyaan daakuu moringaa kanastaa 1 soorata ykn smoothies keessatti walitti makuun.

10. Fayyaa Lafee Fooyyessa: Kaalsiyeemii fi maagniziyeemiin Moringaa lafee cimsuun carraa dhukkuba lafee hir’isa. Kun keessumaa ga’eessota umuriin isaanii guddaa ta’eef faayidaa guddaa qaba.

Fayyadama: 1.1. Cimina lafee deeggaruuf guyyaatti daakuu moringaa kanastaa shaayii 1–2 nyaata keessatti fayyadamuu.

11. Fayyaa Ija ni guddisa: Vitaamin A Moringaa mul’ata kan deeggaru yoo ta’u, rakkoolee ijaa umurii wajjin walqabatan kan akka macular degeneration ittisa.

Fayyadama: 1.1. Fayyaa ijaatiif guyyaa guyyaan daakuu moringaa kanastaa 1 dhangala’aa keessatti dabaluudhaan.

12. Hir’ina dhiigaa ni lola: Qabiyyeen ayirenii Moringaa oomisha seelii dhiiga diimaa kan guddisu yoo ta’u, hir’ina dhiigaa ittisuu fi yaaluuf gargaara. Kun naannolee guddachaa jiran keessatti murteessaadha.

Fayyadama: 1.1. Hir’ina dhiigaa ittisuuf guyyaa guyyaan daakuu moringaa kanastaa 1 nyaata keessatti walitti makuun.

13. Fayyaa Kalee ni deeggara: Antioxidants Moringa’s kalee miidhaa summii irraan gahu irraa kan eegu yoo ta’u, adeemsa summii balleessuu fooyyessa.

Fayyadama: 1.1. Guyyaatti daakuu moringaa kanastaa 1 shaayii keessatti dhuguun hojii kalee deeggaru.

Akkasumas Dubbisaa: Xaa’oo Gosa Adda Addaa fi Akkaataa Itti Hojjatan

Ragaa Saayinsii fi Qo’annoo Haala Mooringaa irratti

1. Faahee (2015): 1.1. Alessandro Leone jedhamuun beekama fi kkf. found moringa’s isothiocyantes inflammation fi dhiibbaa oksijiinii hir’isa. Qorannoon kun dhukkuboota yeroo dheeraa kan akka kaansarii fi arthritis ittisuu keessatti dandeettii qabaachuu isaa mirkaneessee jira (Fahey, JW, 2005, Joornaalii Mukkeen Jireenyaaf).

2. Stohs & Hartman (2015) jedhu: Siidnii J. Istoohs amaloota antioxidant moringa gamaaggamaniiru, sukkaara dhiigaa fi kolestroolii akka hir’isu agarsiisa, dhukkuba sukkaaraa fi bulchiinsa fayyaa onnee akka deeggaru (Stohs, SJ, & Hartman, MJ, 2015, Qorannoo Faayitooteraapii).

3. Mbiikaay (2012): . Akkaataa jireenyaa dandeettii moringaan moodeelota dhukkuba sukkaaraa keessatti guluukoosii dhiigaa gadi buusuuf qabu agarsiiseera, kunis gahee inni dambii insuliinii keessatti qabu calaqqisiiseera (Mbikay, M., 2012, Daangaawwan Faarmaakooloojii keessatti).

4. Ashutosh Pareek fi kkf. (2023): 1.1. Qorannoon tokko Ashutoosh Pareek jedhamuun beekama fi kkf. agarsiisan moringa dhukkubsattoota arthritis keessatti inflammation lafee hir’isuu, sochii fooyyessuu (Gupta, R., et al., 2018, Joornaalii Etnoofarmaakooloojii).

5. Leone fi kkf. (2015): 1.1. A. Leone moringa daa’imman hanqina nyaataa qaban irratti haala soorataa fooyyessuu, dandeettii dhukkuba ofirraa ittisuu fi guddina akka guddisu argateera (Leone, A., et al., 2015, Soorata).

Waa’ee Moringaa Gaaffiiwwan Yeroo Hedduu Gaafataman

1. Moringaan maali, akkamitti fayyadama?
Moringaan biqiltuu soorata baay’ee qabuu fi akka budaa, shaayii ykn zayitaatti fayyadamudha. Smoothies, soups irratti dabaluu ykn faayidaa gogaa argachuuf bakka tokkotti dibachuu.

2. Moringaan guyyaa guyyaan nyaachuuf nageenya qabaa?
Eeyyee, moringaan akka waliigalaatti giddu galeessaan (guyyaatti kanastaa shaayii 1–2) nageenya qaba. Yoo ulfa taate ykn qoricha fudhatte doktora mariisisi.

3. Moringaan ulfaatina qaamaa hir’isuuf gargaaruu danda’aa?
Faayibariin Moringaa fi kaalorii xiqqaan fedhii nyaataa hir’isuun ulfaatina qaamaa to’achuuf gargaara. Guyyaatti nyaata keessatti kanastaa 1 walitti makuu.

4. Moringaan miidhaa cinaa qabaa?
Garmalee fudhachuun bullaa’insa nyaataa jeequu danda’a. Dhimmoota akka hin uumamneef doosiiwwan gorfaman (guyyaatti kanastaa shaayii 1–2) irratti maxxanuu.

5. Moringaan fayyaa gogaa akkamitti fayyada?
Vitaaminoonni Moringaa A, C fi E kolaajiinii kan jajjabeessan yoo ta’u mallattoo dulloomuu hir’isu. Guyyaa guyyaan zayita moringaa ykn budaa fayyadamuu.

6. Moringaan sukkaara dhiigaa gadi buusuu danda’aa?
Eeyyee, qorannoon akka agarsiisutti moringaan miira insuliinii fooyyessa. Guyyaatti kanastaa 1 dhuguu, garuu yoo dhukkuba sukkaaraa qabaate sadarkaa isaa hordofaa.

7. Moringaan ijoolleef gaariidhaa?
Moringaan soorata guddisuuf hamma xiqqaa (guyyaatti kanastaa 1⁄2) daa’immaniif nageenya qaba, garuu ogeessa daa’immanii mariisisaa.

8. Mooringaa eessaa bitachuu danda’a?
Moringaan akka budaa, kaapsulaa ykn zayitaatti manneen fayyaa ykn daldaltoota toora interneetii kan akka Amaazoon irraa ni argama.

Gaaffii, yaada ykn gumaacha qabduu? Yoo akkas ta’e yaada keessan nuuf qooduuf saanduqa yaada armaan gadii kana bilisaan nuuf qoodaa. Akkasumas, odeeffannoo kana namoota fayyadamoo taʼuu dandaʼaniif gaarummaadhaan akka qooddan isin jajjabeessina. Yeroo tokkotti nama hunda bira gahuu waan hin dandeenyeef, gargaarsa dubbii kana babal’isuuf gootan dhuguma dinqisiifanna. Deeggarsa nuuf gootaniifis ta’e waan qooddaniif hedduu galatoomaa!

Hubachiisa: Barreeffamni kun barnootaafi odeeffannoo qofaaf kan qophaa’edha. Faayidaan fayyaa ibsame qorannoo saayinsii fi beekumsa aadaa irratti kan hundaa’edha. Isaanis gorsa fayyaa ogeessaa, qorannoo ykn yaala bakka bu’an miti. Yeroo hunda baala ykn qoricha uumamaa kamiyyuu dhimma yaalaaf fayyadamuu dura ogeessa eegumsa fayyaa mariisisaa.

Akkasumas Dubbisaa: Faayidaa Fayyaa Ajaa’ibaa 11 Jinjibila